Mięśnie po 40. roku życia. Dlaczego warto o nie zadbać w menopauzie i po leczeniu onkologicznym?

Menopauza to nie tylko zmiany hormonalne, wahania masy ciała czy uderzenia gorąca. To również ważny moment, by przyjrzeć się kondycji mięśni, sile i sprawności fizycznej. Ma to szczególne znaczenie dla kobiet, które chcą zachować niezależność i dobrą jakość życia na kolejne dekady, a także dla osób po leczeniu onkologicznym.

Mięśnie nie służą wyłącznie do podnoszenia ciężarów czy kształtowania sylwetki. Pomagają nam wstawać z krzesła, wchodzić po schodach, nosić zakupy, utrzymywać równowagę i wykonywać codzienne czynności. Ich kondycja ma również znaczenie dla zdrowia metabolicznego i funkcjonowania całego organizmu.

Co wiemy na ten temat z badań? I co możemy zrobić, aby wspierać mięśnie w okresie menopauzy oraz po leczeniu onkologicznym?

1. Estrogeny a kondycja mięśni

Estrogeny kojarzymy przede wszystkim z cyklem menstruacyjnym, płodnością i objawami menopauzy. Ich działanie jest jednak znacznie szersze. Receptory estrogenowe występują również w mięśniach szkieletowych, a estrogeny uczestniczą w procesach związanych między innymi z funkcjonowaniem mitochondriów i metabolizmem mięśni [1, 4].

W okresie menopauzy stężenie estrogenów spada. Zmienia się również środowisko hormonalne organizmu, co może współwystępować ze zmianami w zakresie siły, jakości mięśni i składu ciała. Badania wskazują na związki między okresem menopauzy, poziomem hormonów płciowych i wybranymi wskaźnikami zdrowia mięśni [2, 3, 9].

Warto jednak zachować właściwą perspektywę: menopauza nie oznacza automatycznie utraty mięśni ani nieuchronnego pogorszenia sprawności. Na kondycję mięśni wpływają także wiek, poziom aktywności fizycznej, sposób odżywiania, stan zdrowia, sen i wiele innych czynników.

Znaczenie ma również czas wystąpienia menopauzy. Przegląd systematyczny z metaanalizą wskazuje, że wczesna menopauza i przedwczesne wygasanie czynności jajników mogą wiązać się z większym ryzykiem sarkopenii, czyli zespołu obejmującego między innymi obniżenie siły i sprawności mięśni [3].

Nie oznacza to, że każda kobieta z wczesną menopauzą rozwinie sarkopenię. To jednak kolejny argument za tym, by odpowiednio wcześnie zadbać o siłę, ruch i odżywianie.

2. Dlaczego siła mięśni ma znaczenie?

Z wiekiem może stopniowo zmniejszać się masa i siła mięśni, a także ich jakość i zdolność do wykonywania pracy. Proces ten nie przebiega jednak u wszystkich w takim samym tempie.

Sarkopenia nie jest po prostu synonimem szczupłej sylwetki ani niewielkiej masy mięśniowej. W ocenie zdrowia mięśni znaczenie mają również siła oraz sprawność fizyczna. Dlatego sama waga czy wygląd ciała nie wystarczają, aby ocenić, jak dobrze funkcjonuje nasz układ mięśniowy.

Zdrowie mięśni ma znaczenie także w kontekście kości. W badaniach prowadzonych wśród kobiet po menopauzie analizowano wskaźniki zdrowia mięśni w odniesieniu do ryzyka złamań niskoenergetycznych [5]. To ważne, ponieważ wraz z wiekiem rośnie znaczenie profilaktyki upadków, zachowania równowagi i utrzymania sprawności.

Dbanie o mięśnie nie powinno więc sprowadzać się do celu estetycznego. Chodzi o to, aby móc swobodnie funkcjonować dziś i zwiększać szansę na zachowanie samodzielności w przyszłości.

3. Trening oporowy – jeden z najważniejszych elementów profilaktyki

Jeśli miałabym wskazać jeden element stylu życia, któremu warto poświęcić szczególną uwagę w kontekście zdrowia mięśni, byłby to regularny trening oporowy.

Nie musi oznaczać podnoszenia bardzo dużych ciężarów ani ćwiczeń na siłowni. Trening oporowy może obejmować ćwiczenia z hantlami, gumami oporowymi, na maszynach, z ciężarem własnego ciała czy z wykorzystaniem innych odpowiednio dobranych obciążeń.

Przegląd systematyczny z metaanalizą dotyczący zdrowych kobiet po menopauzie wykazał korzystny wpływ treningu oporowego na wybrane parametry sprawności, w tym siłę kończyn górnych i dolnych [6]. Inne analizy wskazują, że interwencje niefarmakologiczne, w tym aktywność fizyczna, mogą wspierać profilaktykę sarkopenii u kobiet w okresie menopauzy [7].

Trening może również wspierać poprawę składu ciała, choć jego wpływ na masę tłuszczową, masę mięśniową i masę ciała nie zawsze jest taki sam [8].

Co to oznacza w praktyce?

• Zacznij od swojego poziomu. Jeśli do tej pory nie ćwiczyłaś, nie musisz od razu wykonywać intensywnych treningów.
• Ćwicz regularnie. Powtarzalność ma większe znaczenie niż jednorazowy zryw motywacji.
• Stopniowo zwiększaj wyzwanie. Gdy ćwiczenia stają się łatwiejsze, można odpowiednio zmodyfikować obciążenie, liczbę powtórzeń lub trudność ruchu.
• Trenuj całe ciało. Warto uwzględniać zarówno mięśnie nóg i bioder, jak i pleców, klatki piersiowej, ramion oraz tułowia.
• Dostosuj ćwiczenia do swoich możliwości. Ból, ograniczenia ruchowe, choroby przewlekłe czy przebyte leczenie mogą wymagać indywidualnych modyfikacji.

Nie potrzebujesz idealnego planu ani perfekcyjnych warunków. Potrzebujesz rozwiązania, które da się utrzymać i stopniowo rozwijać.

4. Białko – materiał potrzebny mięśniom

Sam trening to nie wszystko. Organizm potrzebuje również energii i składników odżywczych, aby regenerować się po wysiłku i utrzymywać tkankę mięśniową.

Szczególną uwagę warto zwrócić na białko. Dostarcza ono aminokwasów wykorzystywanych między innymi do syntezy białek mięśniowych. Badania prowadzone u kobiet po menopauzie analizują zarówno odpowiedź mięśni na spożycie białka, jak i wpływ jego ilości w diecie na procesy związane z utrzymaniem mięśni [10, 11].

W randomizowanym badaniu trwającym 12 tygodni oceniano połączenie treningu oporowego z dietą wysokobiałkową u kobiet po menopauzie, analizując skład ciała i zdolności siłowe [12]. Z kolei przegląd narracyjny dotyczący białka u kobiet po menopauzie omawia jego potencjalne znaczenie dla masy i siły mięśniowej [13].

W codziennym życiu warto zacząć od prostych pytań:

• Czy w moich posiłkach regularnie pojawiają się produkty będące źródłem białka?
• Czy jem wystarczająco dużo, biorąc pod uwagę moją aktywność i potrzeby organizmu?
• Czy nie ograniczam jedzenia tak mocno, że brakuje mi energii do treningu i regeneracji?
• Czy potrafię zaplanować posiłki w sposób, który jest wygodny i możliwy do utrzymania?

Źródłem białka mogą być między innymi jaja, ryby, nabiał, mięso, tofu, rośliny strączkowe i inne produkty roślinne.

Nie każda kobieta potrzebuje odżywki białkowej ani bardzo wysokobiałkowej diety. Zapotrzebowanie zależy między innymi od stanu zdrowia, aktywności, całkowitej podaży energii i indywidualnej sytuacji. Przy chorobach nerek lub innych schorzeniach wymagających modyfikacji diety ilość białka należy ustalać z odpowiednim specjalistą.

Najważniejsze jest połączenie odpowiedniego odżywiania z regularnym ruchem, a nie szukanie jednego magicznego produktu.

5. A co z kreatyną?

Kreatyna jest związkiem naturalnie występującym w organizmie, który uczestniczy w dostarczaniu energii podczas krótkotrwałych, intensywnych wysiłków. Jest również jednym z suplementów szeroko badanych w kontekście wysiłku fizycznego.

W 2025 roku opublikowano przegląd dotyczący kreatyny i zdrowia kobiet na różnych etapach życia, również w okresie menopauzy [14]. To ważny kierunek badań, ale nie należy traktować go jako dowodu, że kreatyna jest niezbędna każdej kobiecie po 40. roku życia albo że sama w sobie zapobiega wszystkim zmianom związanym z wiekiem.

Jeśli rozważasz suplementację, warto uwzględnić swój stan zdrowia, przyjmowane leki, rodzaj aktywności i cel. W razie chorób przewlekłych lub wątpliwości skonsultuj decyzję z lekarzem.

Suplement nie zastąpi treningu, odpowiedniej diety, snu ani regeneracji.

6. Czy hormonalna terapia menopauzalna chroni mięśnie?

To pytanie pojawia się często, szczególnie wśród kobiet, które obserwują zmiany w sylwetce i sprawności w okresie menopauzy.

Hormonalna terapia menopauzalna (HTM, określana również jako HTZ) jest stosowana przede wszystkim w celu łagodzenia odpowiednio rozpoznanych objawów menopauzy i w innych wskazaniach ustalanych indywidualnie z lekarzem.

Wpływ terapii hormonalnej na sarkopenię i poszczególne parametry zdrowia mięśni jest przedmiotem badań. Przegląd systematyczny z 2025 roku analizował związek między terapią hormonalną a sarkopenią i wskaźnikami związanymi z kondycją mięśni [15].

Na podstawie samego faktu, że estrogeny uczestniczą w funkcjonowaniu mięśni, nie można jednak wnioskować, że każda kobieta powinna stosować terapię hormonalną, aby zachować masę mięśniową.

Decyzja o rozpoczęciu HTM powinna wynikać z indywidualnej oceny korzyści i ryzyka oraz konsultacji lekarskiej. Nie należy traktować tej terapii jako zamiennika treningu oporowego ani jako uniwersalnej metody poprawy składu ciała.

Warto też pamiętać, że na kondycję mięśni wpływa więcej niż jeden hormon. Regularna aktywność, odpowiednie odżywianie, regeneracja i leczenie ewentualnych chorób pozostają istotnymi elementami dbania o zdrowie.

7. Mięśnie po leczeniu onkologicznym – dlaczego wymagają szczególnej uwagi?

W kontekście zdrowia mięśni ważna jest również sytuacja osób po leczeniu onkologicznym. Niektóre terapie mogą wiązać się ze zmianami składu ciała, a ich wpływ na funkcjonowanie organizmu może utrzymywać się także po zakończeniu leczenia.

Badania dotyczące kobiet z wczesnym rakiem piersi leczonych inhibitorami aromatazy analizowały zmiany składu ciała oraz znaczenie poradnictwa żywieniowego w tej grupie [16, 17]. Inne badanie dotyczyło molekularnych i klinicznych efektów terapii inhibitorami aromatazy na funkcję mięśni szkieletowych [18].

Warto podkreślić, że wyniki odnoszące się do konkretnej terapii i określonej grupy pacjentek nie muszą w identyczny sposób dotyczyć wszystkich osób po leczeniu onkologicznym. Znaczenie mają rodzaj nowotworu, zastosowane leczenie, etap powrotu do sprawności, choroby współistniejące oraz indywidualne potrzeby.

Jednocześnie nie należy zakładać, że przebyte leczenie onkologiczne oznacza konieczność rezygnacji z treningu siłowego. W badaniu obejmującym kobiety po menopauzie, które przeżyły raka piersi, oraz zdrowe kobiety po menopauzie porównano efekty 12 tygodni treningu oporowego. Przyrosty masy mięśniowej, siły i sprawności fizycznej były w tych grupach podobne [19].

Metaanaliza dotycząca interwencji ruchowych u kobiet po menopauzie z rakiem piersi analizowała z kolei wpływ ćwiczeń na zdrowie kości i skład ciała [20].

W przypadku mężczyzn leczonych z powodu raka prostaty szczególne znaczenie ma również terapia deprywacji androgenowej, która może wiązać się z niekorzystnymi zmianami w zakresie mięśni i ryzykiem sarkopenii [21]. Badania analizują także czynniki wpływające na efekty programów treningu oporowego u mężczyzn obecnie lub wcześniej poddawanych takiemu leczeniu [22].

Wniosek nie brzmi: „każdy po leczeniu onkologicznym powinien ćwiczyć tak samo”. Brzmi raczej: ruch i trening oporowy mogą być ważnym elementem wspierania sprawności po leczeniu, ale program powinien uwzględniać stan zdrowia, etap leczenia i indywidualne ograniczenia.

Jeśli jesteś w trakcie terapii albo po zabiegu, warto ustalić z zespołem prowadzącym, jakie formy aktywności są dla Ciebie odpowiednie. W razie potrzeby program można przygotować we współpracy z fizjoterapeutą lub specjalistą mającym doświadczenie w pracy z osobami po leczeniu onkologicznym.

8. Nie tylko masa ciała – liczy się funkcjonowanie

Wiele kobiet po 40. roku życia skupia się przede wszystkim na liczbie kilogramów, obwodzie talii czy wyglądzie sylwetki. Tymczasem sama masa ciała nie mówi nam wszystkiego o zdrowiu.

Można ważyć mniej, a jednocześnie mieć słabsze mięśnie. Można również nie zauważyć dużej zmiany na wadze, mimo że poprawiły się siła, wydolność i możliwości wykonywania codziennych czynności.

Badania dotyczące kobiet w późnym okresie pomenopauzalnym analizowały zależności między rodzajem przebytej menopauzy a występowaniem zaburzeń mięśniowych [23]. Inne badanie obserwowało zmiany masy ciała i składu ciała po obustronnym usunięciu jajowodów i jajników ze wskazań związanych z redukcją ryzyka nowotworowego [24]. Z kolei badanie dotyczące kruchości u starszych osób z rakiem zróżnicowanym tarczycy zwraca uwagę na znaczenie sprawności i ogólnego stanu funkcjonalnego w opiece onkologicznej [25].

To różne populacje i różne pytania badawcze, dlatego nie należy wyciągać z nich jednego uniwersalnego wniosku. Łączy je jednak ważny temat: zdrowie to coś więcej niż liczba na wadze.

Warto obserwować także inne oznaki postępu:

• Czy łatwiej wstajesz z krzesła?
• Czy możesz wejść po schodach z mniejszym wysiłkiem?
• Czy czujesz się pewniej podczas noszenia zakupów?
• Czy wykonujesz ćwiczenia, które wcześniej sprawiały Ci trudność?
• Czy lepiej tolerujesz codzienną aktywność i szybciej regenerujesz się po wysiłku?

Takie zmiany również mają znaczenie.

9. Od czego zacząć? Małe kroki, które budują sprawność

Nie trzeba zmieniać całego życia w jeden poniedziałek. Zdecydowanie lepiej zacząć od kilku działań, które da się dopasować do własnego planu dnia.

1. Zaplanuj trening oporowy. Zacznij od poziomu odpowiadającego Twojej sprawności i stopniowo buduj regularność.

2. Zadbaj o źródło białka w posiłkach. Zamiast od razu zmieniać całą dietę, przyjrzyj się temu, co już jesz, i sprawdź, gdzie możesz wprowadzić prostą poprawę.

3. Nie pomijaj regeneracji. Sen i odpoczynek są częścią procesu treningowego, a nie nagrodą za wykonanie wszystkich zadań.

4. Ogranicz myślenie wyłącznie w kategoriach kilogramów. Zwracaj uwagę również na siłę, sprawność, energię i komfort codziennego życia.

5. Dopasuj plan do siebie. Innego podejścia może potrzebować kobieta, która regularnie ćwiczy, a innego osoba wracająca do aktywności po długiej przerwie lub leczeniu.

Nie chodzi o to, żeby trenować najciężej ze wszystkich. Chodzi o to, by systematycznie wzmacniać ciało, które ma Ci służyć przez kolejne lata.

Chcesz zadbać o siebie w sposób przemyślany i bez radykalnych zmian?

Jeśli jesteś po 40. roku życia i chcesz poprawić swoją sprawność, wzmocnić mięśnie oraz lepiej zadbać o siebie w okresie menopauzy, nie musisz robić wszystkiego sama.

W mojej pracy łączę wiedzę o treningu, menopauzie i budowaniu trwałych nawyków. Jako Coach Menopauzalny Girls Gone Strong, Trener Personalny i Trener Onkologiczny wspieram kobiety w podejmowaniu aktywności dopasowanej do ich możliwości, potrzeb i aktualnej sytuacji zdrowotnej.

Zapraszam Cię do 12-tygodniowej współpracy treningowej, w trakcie której możesz krok po kroku pracować nad regularnością, siłą, aktywnością i codziennymi nawykami. Bez presji, bez radykalnych diet i bez przekonania, że musisz zmienić wszystko od razu.

Celem nie jest perfekcja. Celem jest budowanie sprawności i dobrych nawyków, które będą wspierać Cię również po zakończeniu programu.

Jeśli chcesz dowiedzieć się więcej, napisz do mnie:

Kamila Górecka-Kirwiel
Coach Menopauzalny Girls Gone Strong
Trener Personalny, Trener Onkologiczny
E-mail: kamila@fit40.pl

---

Bibliografia

1. Yoh K, Ikeda K, Horie K, Inoue S. Roles of estrogen, estrogen receptors, and estrogen-related receptors in skeletal muscle: regulation of mitochondrial function. International Journal of Molecular Sciences. 2023;24(3):1853. https://doi.org/10.3390/ijms24031853
2. Critchlow AJ, Alexander SE, Hiam DS, Ferrucci L, Scott D, Lamon S. Associations between female sex hormones and skeletal muscle ageing: the Baltimore Longitudinal Study of Aging. Journal of Cachexia, Sarcopenia and Muscle. 2025. https://doi.org/10.1002/jcsm.13786
3. Divaris E, Anagnostis P, Gkekas NK, Kouidi E, Goulis DG. Early menopause and premature ovarian insufficiency may increase the risk of sarcopenia: a systematic review and meta-analysis. Maturitas. 2023;175:107782. https://doi.org/10.1016/j.maturitas.2023.05.006
4. Zhang C, Feng X, Zhang X, Chen Y, Kong J, Lou Y. Research progress on the correlation between estrogen and estrogen receptor on postmenopausal sarcopenia. Frontiers in Endocrinology. 2024;15:1494972. https://doi.org/10.3389/fendo.2024.1494972
5. Vendrami C, Gonzalez Rodriguez E, et al. Prediction of 10-year fragility fractures using muscle health indicators in postmenopausal women: the OsteoLaus cohort. Journal of Cachexia, Sarcopenia and Muscle. 2025. https://doi.org/10.1002/jcsm.13837
6. González-Gálvez N, Moreno-Torres JM, Vaquero-Cristóbal R. Resistance training effects on healthy postmenopausal women: a systematic review with meta-analysis. Climacteric. 2024;27(3):296–304. https://doi.org/10.1080/13697137.2024.2310521
7. Tan TW, Tan HL, Hsu MF, Huang HL, Chung YC. Effect of non-pharmacological interventions on the prevention of sarcopenia in menopausal women: a systematic review and meta-analysis of randomized controlled trials. BMC Women’s Health. 2023;23(1):606. https://doi.org/10.1186/s12905-023-02749-7
8. Khalafi M, Habibi Maleki A, Sakhaei MH, Rosenkranz SK, Pourvaghar MJ, Ehsanifar M, Bayat H, Korivi M, Liu Y. The effects of exercise training on body composition in postmenopausal women: a systematic review and meta-analysis. Frontiers in Endocrinology. 2023;14:1183765. https://doi.org/10.3389/fendo.2023.1183765
9. Willoughby DS, Florez C, Davis J, et al. Decreased neuromuscular function and muscle quality along with increased systemic inflammation and muscle proteolysis occurring in the presence of decreased estradiol and protein intake in early to intermediate post-menopausal women. Nutrients. 2024;16(2):197. https://doi.org/10.3390/nu16020197
10. McKenna CF, Askow AT, Paulussen KJM, Salvador AF, Fang HY, Ulanov AV, Li Z, Paluska SA, Beals JW, Jäger R, Purpura M, Burd NA. Postabsorptive and postprandial myofibrillar protein synthesis rates at rest and after resistance exercise in women with postmenopause. Journal of Applied Physiology. 2024;136(6):1388–1399. https://doi.org/10.1152/japplphysiol.00886.2023
11. Larsen MS, Witard OC, Holm L, Scaife P, Hansen R, Smith K, Tipton KD, Mose M, Bengtsen MB, Lauritsen KM, Mikkelsen UR, Hansen M. Dose-response of myofibrillar protein synthesis to ingested whey protein during energy restriction in overweight postmenopausal women: a randomized, controlled trial. The Journal of Nutrition. 2023;153(11):3173–3184. https://doi.org/10.1016/j.tjnut.2023.08.011
12. Ioannidou P, Dóró Z, Schalla J, Wätjen W, Diel P, Isenmann E. Analysis of combinatory effects of free weight resistance training and a high-protein diet on body composition and strength capacity in postmenopausal women: a 12-week randomized controlled trial. The Journal of Nutrition, Health and Aging. 2024;28(10):100349. https://doi.org/10.1016/j.jnha.2024.100349
13. Black KE, Matkin-Hussey P. The impact of protein in post-menopausal women on muscle mass and strength: a narrative review. Physiologia. 2024;4(3):266–285. https://doi.org/10.3390/physiologia4030016
14. Smith-Ryan AE, DelBiondo GM, Brown AF, Kleiner SM, Tran NT, Ellery SJ. Creatine in women’s health: bridging the gap from menstruation through pregnancy to menopause. Journal of the International Society of Sports Nutrition. 2025;22(1):2502094. https://doi.org/10.1080/15502783.2025.2502094
15. Österdahl MF, Ni Lochlainn M, Welch C, Rymer J, Ashworth M, Whitney J, Duncan EL, Steves CJ. Systematic review on the relationship between menopausal hormone replacement therapy, sarcopenia, and sarcopenia-related parameters. Maturitas. 2025;199:108609. https://doi.org/10.1016/j.maturitas.2025.108609
16. Pedersini R, Schivardi G, Laini L, Zamparini M, Bonalumi A, di Mauro P, et al. Changes in body composition in early breast cancer patients treated with aromatase inhibitors. Journal of Endocrinological Investigation. 2024. https://doi.org/10.1007/s40618-024-02401-7
17. Pedersini R, Schivardi G, Laganà M, Laini L, di Mauro P, Zamparini M, et al. Body composition in early breast cancer patients treated with adjuvant aromatase inhibitors: does dietary counseling matter? The Breast. 2024;78:103794. https://doi.org/10.1016/j.breast.2024.103794
18. Seibert TA, Shi L, Althouse S, et al. Molecular and clinical effects of aromatase inhibitor therapy on skeletal muscle function in early-stage breast cancer. Scientific Reports. 2024;14(1):1029. https://doi.org/10.1038/s41598-024-51751-y
19. Artigas-Arias M, Alegría-Molina A, Vidal-Seguel N, Muñoz-Cofre R, Carranza-Leiva J, Sepúlveda-Lara A, et al. Skeletal muscle mass, strength, and physical performance gains are similar between healthy postmenopausal women and postmenopausal breast cancer survivors after 12 weeks of resistance exercise training. Supportive Care in Cancer. 2024;32(12):818. https://doi.org/10.1007/s00520-024-08973-7
20. Yu S, Gao C, Yi C, Hei J. Effects of exercise interventions on bone health and body composition in postmenopausal women with breast cancer: a systematic review and meta-analysis. Frontiers in Oncology. 2025;15:1593165. https://doi.org/10.3389/fonc.2025.1593165
21. Stelmach-Mardas M, Warchoł W, Garczyk A, Warchoł E, Korczak J, Litwiniuk M, Brajer-Luftmann B, Mardas M. Influence of androgen deprivation therapy on the development of sarcopenia in patients with prostate cancer: a systematic review. Nutrients. 2024;16(5):656. https://doi.org/10.3390/nu16050656
22. Lopez P, Newton RU, Taaffe DR, Winters-Stone K, Galvão DA, Buffart LM, et al. Moderators of resistance-based exercise programs’ effect on sarcopenia-related measures in men with prostate cancer previously or currently undergoing androgen deprivation therapy: an individual patient data meta-analysis. Journal of Geriatric Oncology. 2023. https://doi.org/10.1016/j.jgo.2023.101535
23. Vallejo MS, Blümel JE, Chedraui P, Tserotas K, et al. Association of muscle disorders in late postmenopausal women according to the type of experienced menopause. Menopause. 2024;31(7). Podsumowanie The Menopause Society: https://menopause.org/press-releases/premature-menopause-linked-to-increased-musculoskeletal-pain-and-likelihood-of-sarcopenia
24. Price SAL, Finch S, Krejany E, Jiang H, Kale A, Domchek S, Wrede D, Wark JD, Hickey M. WHAM — a prospective study of weight and body composition after risk-reducing bilateral salpingo-oophorectomy. The Journal of Clinical Endocrinology & Metabolism. 2024 (online 2023). https://doi.org/10.1210/clinem/dgad385
25. Coskun M, Cataltepe E, Dogan Varan H, Ceker E, Bektas Y, Kuscu Y, Yalcin MM, Akturk M, Balos Toruner F, Karakoc MA, Eroglu Altinova A. A neglected point: frailty in older adults with differentiated thyroid cancer. Endocrinology and Metabolism. 2024;39(6):899–907. https://doi.org/10.3803/EnM.2024.2046

---

Zastrzeżenie medyczne

Artykuł ma charakter edukacyjny i informacyjny. Nie stanowi porady medycznej, diagnozy ani indywidualnego planu leczenia lub rehabilitacji i nie zastępuje konsultacji z lekarzem ani innym odpowiednio wykwalifikowanym specjalistą. Informacje przedstawione w artykule opisują ogólne wnioski z przywołanych publikacji naukowych i nie muszą odnosić się w takim samym stopniu do każdej osoby.

Przed rozpoczęciem nowego programu treningowego, szczególnie w trakcie lub po leczeniu onkologicznym, przy chorobach przewlekłych, istotnych ograniczeniach ruchowych lub utrzymujących się dolegliwościach, należy w razie potrzeby skonsultować się z lekarzem lub fizjoterapeutą. Ćwiczenia powinny być dostosowane do indywidualnego stanu zdrowia i możliwości. Decyzje dotyczące hormonalnej terapii menopauzalnej, suplementacji i zmian w leczeniu należy podejmować po konsultacji z odpowiednim specjalistą. Nie należy samodzielnie rozpoczynać, zmieniać ani odstawiać zaleconego leczenia na podstawie informacji zawartych w tym artykule.