TERAZ JA! Kobiecy Biohacking 40+. Relacja z konferencji i najważniejsze wnioski z wykładu o hormonalnej terapii menopauzalnej

17 października 2026 roku w Centrum Praskim Koneser w Warszawie odbyła się konferencja „Teraz JA! Kobiecy Biohacking 40+” – całodniowe wydarzenie poświęcone zdrowiu, energii i jakości życia kobiet w okresie okołomenopauzalnym i po menopauzie.

W sobotę spotkały się tam ekspertki i eksperci z obszaru medycyny, żywienia, snu, aktywności fizycznej, zdrowia skóry i dobrostanu psychicznego. Wspólnym mianownikiem wystąpień było poszukiwanie odpowiedzi na pytanie, jak lepiej rozumieć zmiany zachodzące w kobiecym organizmie po 40. roku życia i jak świadomie o siebie zadbać.

Szczególnie zainteresował mnie wykład dr Katarzyny Mosoń-Rzepki dotyczący terapii hormonalnych. Jako edukatorka menopauzalna i trenerka personalna pracująca z kobietami 40+ uważam, że dostęp do rzetelnej wiedzy na temat menopauzy jest niezwykle ważny. Dlatego w tej relacji przybliżam zarówno tematykę konferencji, jak i najważniejsze zagadnienia poruszone podczas wykładu o hormonalnej terapii menopauzalnej. W kolejnym wpisie przedstawię najciekawsze tezy z wykładu „Medycyna regeneracyjna i długowieczność w służbie kobiet” dr n. med. Jakuba Rzepki, który także wzbudził moje duże zainteresowanie.

O czym rozmawialiśmy podczas konferencji?

Wydarzenie otworzyły Elżbieta Karwik i Izabela Miłosz, zapraszając uczestniczki do spojrzenia na kobiece zdrowie po 40. roku życia z różnych perspektyw.

Program rozpoczęła Paulina Karolewska, która w wystąpieniu „Co zmienia się w kobiecym ciele po 40? Instrukcja obsługi, której nikt Ci nie dał” przybliżyła temat zmian zachodzących w tym okresie życia.

Następnie dr Katarzyna Mosoń-Rzepka mówiła o terapiach optymalizujących hormony i możliwościach, jakie współczesna medycyna oferuje kobietom 40+. Po niej dr n. med. Jakub Rzepka przedstawił zagadnienie medycyny regeneracyjnej i długowieczności w służbie kobiet. Kasia Wierzbowska zwróciła uwagę na znaczenie danych i sygnałów wysyłanych przez organizm.

Kolejny blok poświęcono żywieniu, metabolizmowi i regeneracji. Małgorzata Lenartowicz poruszyła temat przybierania na wadze, zmęczenia i wypadania włosów w kontekście odżywiania po 40. roku życia, a dr n. med. i n. o zdr. Aleksandra Karykowska opowiadała o problemach ze snem, w tym o wybudzaniu się w środku nocy.

Przed przerwą odbył się jeszcze wykład Agaty Farfan zatytułowany „Młodość bez presji – jak dbać o skórę, gdy zmienia się jej biologia”.

W dalszej części programu znalazły się między innymi rozmowa o kryzysie połowy życia, sesja jogi twarzy, wykład Karoliny Yudin o mitach dotyczących treningu siłowego kobiet, wystąpienie Katarzyny Mołas poświęcone seksualności dojrzałych kobiet oraz rozmowa o partnerstwie i związkach po 40. roku życia. Program obejmował również wystąpienia Elżbiety Karwik i Riyi Sokół, sesję pytań i odpowiedzi oraz spotkanie z partnerami wydarzenia.

To szerokie spojrzenie na kobiece zdrowie – od hormonów i odżywiania, przez sen i ruch, aż po relacje, seksualność i dobrostan.

Hormonalna terapia menopauzalna – najważniejsze zagadnienia z wykładu dr Katarzyny Mosoń-Rzepki

Jednym z tematów, które szczególnie warto przybliżyć, jest hormonalna terapia menopauzalna (HTM), często określana również jako HTZ. Wykład dr Katarzyny Mosoń-Rzepki dotyczył możliwości wykorzystania terapii hormonalnych, różnic pomiędzy preparatami, czasu rozpoczęcia leczenia, kwalifikacji pacjentek i monitorowania efektów.

Poniżej przedstawiam najważniejsze zagadnienia, które zanotowałam podczas wystąpienia.

Hormony bioidentyczne i znaczenie drogi podania

Jednym z poruszonych zagadnień były różnice pomiędzy hormonami bioidentycznymi a syntetycznymi oraz znaczenie sposobu podawania estrogenów. Współczesna medycyna menopauzalna kładzie ogromny nacisk na precyzyjne zrozumienie różnic pomiędzy cząsteczkami stosowanymi w terapii. Wybór odpowiedniego preparatu decyduje nie tylko o skuteczności w łagodzeniu uciążliwych objawów wazomotorycznych i psychosomatycznych, ale przede wszystkim o bezpieczeństwie długoterminowym. W tradycyjnym podejściu przez lata stosowano substancje o odmiennej strukturze (np. sprzężone estrogeny końskie czy syntetyczne progestyny), co w przeszłości – m.in. na skutek wniosków z historycznego badania WHI – wywołało nieuzasadnioną panikę wokół całej HTZ. Współczesne wytyczne m.in. The North American Menopause Society (NAMS) wyraźnie rozróżniają te substancje, wskazując na wyższość nowoczesnych rozwiązań.

Hormony bioidentyczne mają strukturę chemiczną identyczną z hormonami wytwarzanymi przez organizm. W wykładzie podkreślano ich korzystniejszy profil bezpieczeństwa w porównaniu z niektórymi hormonami syntetycznymi, a także znaczenie odpowiedniego doboru preparatu. Hormony bioidentyczne (takie jak 17β-estradiol czy mikronizowany progesteron) posiadają strukturę chemiczną w stu procentach identyczną z hormonami fizjologicznym produkowanymi przez ludzkie jajniki. Dzięki temu organizm rozpoznaje je jako „własne”, co przekłada się na ich harmonijną współpracę z receptorami estrogenowymi i progesteronowymi. W praktyce klinicznej oznacza to znacznie łagodniejszy profil metaboliczny, mniejsze ryzyko nasilenia stanów zapalnych oraz korzystniejszy profil bezpieczeństwa w porównaniu z niektórymi starszymi analogami syntetycznymi. Kluczowym elementem terapii staje się tu indywidualny dobór preparatu, uwzględniający m.in. etap okołomenopauzalny pacjentki oraz jej uwarunkowania zdrowotne. Warto pamiętać, że syntetyczne progestageny mogą znosić neuroprotekcyjne działanie estrogenu.

Szczególną uwagę zwrócono na estradiol podawany przez skórę, między innymi w postaci żelu lub plastra, oraz na mikronizowany progesteron. Droga przezskórna ma znaczenie zwłaszcza w kontekście ryzyka zakrzepowo-zatorowego. Kluczowym przełomem w bezpieczeństwie HTZ jest popularyzacja przezskórnej drogi podania estradiolu (w postaci żelu lub plastra) oraz stosowania mikronizowanego progesteronu:

• Bezpieczny profil metaboliczny progesteronu: Mikronizowany progesteron skutecznie chroni błonę śluzową macicy (endometrium) przed rozrostem, nie wykazując przy tym negatywnego wpływu na profil lipidowy krwi czy ciśnienie tętnicze, co często zarzucano starszym syntetycznym progestagenom.
• Ominięcie efektu pierwszego przejścia przez wątrobę: Estrogeny przyjmowane doustnie przechodzą przez krążenie wrotne wątroby, co stymuluje syntezę białek wątrobowych i może istotnie zwiększać ryzyko powikłań zakrzepowo-zatorowych (tromboembolii żylnej) oraz udarów. Estradiol aplikowany przez skórę (transdermalnie) wchłania się bezpośrednio do krwiobiegu, omijając wątrobę w tym zakresie, dzięki czemu ryzyko zakrzepicy pozostaje na poziomie zbliżonym do wartości u kobiet niestosujących terapii.

Progesteron i reakcja paradoksalna

Ważnym wątkiem było również działanie progesteronu na układ nerwowy, w tym jego oddziaływanie na receptory GABA, oraz możliwość występowania indywidualnych, niekiedy paradoksalnych reakcji na ten hormon. Co istotne, nawet u kobiet bez macicy można podawać progesteron, mimo braku konieczności ochrony endometrium, właśnie ze względu na jego dobroczynny wpływ na sen i układ nerwowy. Reakcja paradoksalna na progesteron (często określana też jako nietolerancja progesteronu) to zjawisko, w którym hormon ten – powszechnie uznawany za „hormon spokoju” i relaksu – wywołuje u kobiety skutek całkowicie odwrotny do zamierzonego. Zamiast działać kojąco, nasilać senność i wyciszać układ nerwowy, wywołuje lęk, drażliwość, stany depresyjne lub wewnętrzne rozdrażnienie. Warto odróżnić reakcję na naturalny (mikronizowany) progesteron od działania syntetycznych progestagenów (często stosowanych w antykoncepcji lub starszych typach HTZ). Syntetyczne pochodne znacznie częściej wywołują skutki uboczne w sferze nastroju (stany depresyjne, ciężka drażliwość), jednak nietolerancja i reakcja paradoksalna mogą dotyczyć również form bioidentycznych, jeśli układ nerwowy silnie reaguje na same wahania lub metabolity neurosteroidowe.

Kluczem do zrozumienia tego zjawiska jest sposób, w jaki progesteron metabolizuje się w ośrodkowym układzie nerwowym.

• Neurosteroidy i receptory GABA: Progesteron w organizmie przekształca się m.in. w allopregnanolon, który wiąże się z receptorami GABA-A w mózgu (tych samych, na które działają leki uspokajające czy przeciwlękowe). U większości kobiet aktywacja tych receptorów przynosi ulgę i wyciszenie.
• Reakcja nadwrażliwości: U kobiet wrażliwych (np. z predyspozycją do PMDD – przedmiesiączkowego zaburzenia dysforycznego, silną wrażliwością neurochemiczną lub w okresie burzliwych wahań hormonalnych) metabolity te mogą działać ekscytująco lub wywoływać chaos emocjonalny zamiast relaksu.

Typowe objawy reakcji paradoksalnej

Objawy mogą pojawiać się w drugiej fazie cyklu (gdy naturalny progesteron rośnie, a potem gwałtownie spada) lub po wdrożeniu suplementacji / hormonalnej terapii zastępczej (HTZ):

• Silny, trudny do uzasadnienia lęk, stany paniki
• Poczucie wewnętrznego przymusu, roztrzęsienia („wired and tired” – zmęczenie połączone z niemożnością wyciszenia)
• Nadmierna drażliwość, agresja, a nawet napady gniewu (rage)
• Pogłębienie bezsenności lub bardzo płytki, wybudzający sen
• Płaczliwość, zamglenie umysłu (brain fog) i poczucie przytłoczenia

Jeśli problem pojawia się w kontekście terapii hormonalnej lub wahań cyklu, strategie łagodzące zazwyczaj obejmują:

• Modyfikację dawkowania lub drogi podania: Pod okiem lekarza czasem zmienia się porę przyjmowania leku (np. wieczorem, aby wykorzystać potencjalne działanie nasenne, lub odwrotnie – unika się dawek w ciągu dnia), dostosowuje dawkę lub weryfikuje preparat.
• Wsparcie układu nerwowego i receptorów GABA: Zastosowanie składników o działaniu modulującym (np. magnez w formie glicynianu, tauryna), które pomagają wyciszyć nadmierną pobudliwość receptorów.
• Optymalizację poziomu cukru we krwi i redukcję stanów zapalnych: Stabilna glikemia i niska stymulacja histaminowa pomagają zmniejszyć ogólne obciążenie układu nerwowego, który przy nietolerancji progesteronu bywa w stanie permanentnej czujności.

Wybór terapii powinien uwzględniać nie tylko rodzaj hormonu, ale również drogę podania, dawkę, tolerancję preparatu i sytuację zdrowotną kobiety.

Hormonalna terapia menopauzalna a zdrowie serca, kości i mózgu

W trakcie wykładu przedstawiono również zagadnienie wpływu HTM na zdrowie w dłuższej perspektywie.

Szczególnie podkreślano znaczenie momentu rozpoczęcia terapii. W prezentacji wskazywano na korzystniejszy bilans korzyści i ryzyka u kobiet rozpoczynających leczenie w ciągu pierwszych 10 lat od menopauzy (HTZ zmniejsza ryzyko chorób sercowo-naczyniowych o 30 do 50% w przypadku rozpoczęcia przyjmowania do 10 lat od menopauzy, a kobiety biorące HTZ od 10 lat od menopauzy mają o 30 do 39% mniejsze ryzyko zgonu z dowolnej przyczyny), zwracając uwagę na potencjalne korzyści dotyczące układu sercowo-naczyniowego, kości i funkcjonowania układu nerwowego. Współczesna geriatria i ginekologia endokrynologiczna odchodzi od postrzegania HTM wyłącznie jako leku na chwilowe uderzenia gorąca. Terapia ta wywiera systemowy wpływ na cały organizm. Kluczowym pojęciem w tym kontekście jest „okno terapeutyczne” (ang. window of opportunity), które zakłada, że bilans korzyści do ryzyka stosowania hormonów jest zdecydowanie najkorzystniejszy u kobiet młodszych, które rozpoczęły leczenie w ciągu pierwszych 10 lat od ustania miesiączki lub przed ukończeniem 60. roku życia. W tym okresie naczynia krwionośne i ośrodkowy układ nerwowy zachowują wysoką plastyczność i elastyczność, dzięki czemu obecność egzogennych hormonów wspiera ich prawidłowe funkcjonowanie i działa ochronnie.

Omówiono także ochronny wpływ estrogenów na tkankę kostną oraz znaczenie profilaktyki osteoporozy. Wykład zwracał uwagę na poważne konsekwencje złamań szyjki kości udowej u starszych kobiet. Rozpoczęcie HTM w odpowiednim oknie czasowym przynosi wymierne profity w kluczowych obszarach zdrowia:

• Układ kostny: Hormony skutecznie hamują procesy resorpcji kości, zapobiegając gwałtownej utracie masy kostnej typowej dla pierwszych lat po menopauze.
• Układ sercowo-naczyniowy: Wczesne stosowanie estrogenów (szczególnie przezskórnych) sprzyja utrzymaniu elastyczności tętnic, korzystnie wpływa na profil lipidowy oraz ogranicza rozwój miażdżycy, co zmniejsza ryzyko incydentów wieńcowych w przyszłości.
• Układ nerwowy: Estrogeny wykazują silne działanie neuroprotekcyjne – wspierają metabolizm glukozy w mózgu, stymulują plastyczność synaptyczną oraz pomagają łagodzić objawy mgły mózgowej i zaburzeń nastroju.

Osteoporoza bywa nazywana „cichym złodziejem kości”, ponieważ rozwija się bezobjawowo przez lata, aż do momentu pierwszego złamania niskoenergetycznego. Spadek poziomu estrogenów drastycznie przyspiesza ubytek tkanki kostnej. Szczególnie groźne w starszym wieku są złamania szyjki kości udowej (biodra), które niosą ze sobą dramatyczne konsekwencje zdrowotne:

• Wysoki odsetek pacjentów nie odzyskuje dawnej sprawności ruchowej, co prowadzi do trwałych ograniczeń lub utraty niezależności.
• Unieruchomienie po złamaniu drastycznie zwiększa ryzyko powikłań zakrzepowo-zatorowych, infekcji (np. zapalenia płuc) oraz wiąże się ze statystycznie wyższą umieralnością sięgającą do 25% w ciągu pierwszego roku po urazie.

HTM (obok odpowiedniej podaży witaminy D, wapnia i aktywności fizycznej obciążającej kości) stanowi jedno z najskuteczniejszych narzędzi zapobiegania tym tragicznym scenariuszom.

Warto przy tym pamiętać, że wpływ HTM na poszczególne obszary zdrowia zależy od wieku, czasu od menopauzy, rodzaju terapii i indywidualnego ryzyka. Nie należy traktować terapii hormonalnej jako uniwersalnego sposobu zapobiegania chorobom serca czy demencji. Mimo licznych korzyści, wytyczne towarzystw naukowych (m.in. The Menopause Society / NAMS) wyraźnie podkreślają ramy stosowania terapii:

• Brak uniwersalnej profilaktyki pierwotnej: HTM nie powinna być inicjowana wyłącznie w celu zapobiegania chorobom układu krążenia czy demencji u kobiet, które nie mają wskazania w postaci uciążliwych objawów menopauzalnych lub wysokiego ryzyka złamań.
• Zależność od czynników indywidualnych: Ostateczny profil bezpieczeństwa zależy od wieku pacjentki, czasu jaki upłynął od menopauzy, dróg podania leków (np. pierwszeństwo form przezskórnych i mikronizowanych) oraz precyzyjnej oceny przeciwwskazań (takich jak przebyta choroba zakrzepowo-zatorowa czy nowotwory hormonozależne).

Dlatego nowoczesna terapia ma charakter ściśle zindywidualizowany – jest szyta na miarę konkretnej kobiety, by maksymalnie podnieść jej jakość życia i chronić narządy docelowe przy minimalizacji wszelkich ryzyk.

Kiedy rozpocząć HTM?

W wykładem przedstawiono różne podejścia do terapii zależnie od etapu przejścia menopauzalnego.

Perimenopauza

W okresie okołomenopauzalnym rozważane są różne schematy leczenia, w tym zastosowanie progesteronu w drugiej fazie cyklu lub w schemacie ciągłym. Estradiol może zostać dołączony w przypadku wystąpienia objawów związanych z niedoborem estrogenów. W określonych sytuacjach omawia się również rolę testosteronu.

W perimenopauzie jajniki pracują nieregularnie, co prowadzi do gwałtownych wahań poziomów hormonów (często przy względnie wysokim lub skaczącym estradiolu i deficycie progesteronu). Celem w tym okresie jest przede wszystkim stabilizacja cyklu i złagodzenie pierwszych objawów:

• Zastosowanie progesteronu: Może być wprowadzony w drugiej fazie cyklu (np. od 14. do 25. dnia) w celu regulacji krwawień i złagodzenia objawów napięcia przedmiesiączkowego, bezsenności czy lęków, bądź w schemacie ciągłym, jeśli cykle stają się chaotyczne.
• Dołączenie estradiolu: Gdy pojawiają się objawy niedoboru (uderzenia gorąca, nocne poty, suchość, spadek nastroju), do terapii dołącza się niskie dawki estradiolu.
• Rola testosteronu: W określonych sytuacjach klinicznych – najczęściej przy utrzymującym się głębokim braku energii, obniżonym nastroju oraz zaburzeniach libido (HSDD – hypoactive sexual desire disorder) pomimo uregulowania estrogenów i progesteronu – w warunkach specjalistycznych rozważa się celowaną suplementację testosteronem w dawkach fizjologicznych dla kobiet.

Menopauza – pierwsze 10 lat

Podczas wystąpienia zwracano uwagę na okres, w którym stosunek korzyści do ryzyka terapii może być korzystniejszy. W tym kontekście omawiano zastosowanie estradiolu i progesteronu, zależnie od wskazań i sytuacji pacjentki.

Ten okres (lub wiek poniżej 60. roku życia) uznawany jest przez współczesne wytyczne za najbardziej optymalny moment na inicjację HTM, o ile istnieją ku temu wskazania:

• Bilans korzyści do ryzyka: W tym przedziale czasowym układ naczyniowy i tkanka nerwowa wykazują najwyższą elastyczność i podatność na ochronne działanie hormonów.
• Dobór preparatów: Standardem staje się połączenie estradiolu przezskórnego (żel, plaster) z mikronizowanym progesteronem, co pozwala skutecznie kontrolować objawy naczyniowe, chronić układ kostny, wspierać funkcje poznawcze i minimalizować ryzyko powikłań zakrzepowych.

Ponad 10 lat od menopauzy

Wskazywano na potrzebę ostrożniejszego podejścia, uwzględniającego ocenę ryzyka sercowo-naczyniowego, rozważenie estradiolu przezskórnego oraz indywidualne dobranie dawki. Jeśli kobieta zgłasza się po raz pierwszy po upływie ponad dekady od ostatniej miesiączki lub po przekroczeniu 60. roku życia, podejście kliniczne zmienia się na znacząco bardziej zachowawcze:

• Rygorystyczna selekcja: Inicjacja terapii wymaga dokładnej oceny kardiologicznej, metabolicznej oraz stanu naczyń krwionośnych. Jeśli terapia jest wdrażana, bezwzględnie stosuje się najniższe skuteczne dawki oraz wyłącznie drogę przezskórną (transdermalną), która nie obciąża wątroby i nie nasila ryzyka zakrzepicy.
• Ryzyko naczyniowe: Z biegiem lat w ściany naczyń krwionośnych mogą wbudowywać się zmiany miażdżycowe. Wprowadzenie doustnych hormonów w tym okresie mogłoby aktywować procesy zapalne lub zakrzepowe.

Osobnym zagadnieniem była menopauza przedwczesna, występująca przed 40. rokiem życia, oraz wczesna menopauza, między 40. a 45. rokiem życia. W takich przypadkach terapia hormonalna, jeśli nie ma przeciwwskazań, jest zwykle rozważana co najmniej do przeciętnego wieku naturalnej menopauzy. Zużycie rezerwy jajnikowej przed 40. rokiem życia (Przedwczesna Niewydolność Jajników – POI) lub między 40. a 45. rokiem życia to sytuacja diametralnie różniąca się od naturalnej menopauzy w wieku 50–52 lat:

• Czas trwania: Leczenie jest standardowo zalecane co najmniej do średniego wieku naturalnej menopauzy, aby uchronić pacjentkę przed wczesną osteoporozą, chorobami sercowo-naczyniowymi, zaburzeniami poznawczymi oraz przedwczesnym wygasaniem funkcji metabolicznych.
• Terapia jako substytucja fizjologiczna: W tym przypadku HTM nie ma na celu jedynie łagodzenia objawów, lecz zastąpienie hormonów, których młody organizm sam nie produkuje.

Podkreślono również, że sam wiek nie musi być powodem zakończenia już prowadzonej terapii. Rozpoczęcie HTM po 60. roku życia wymaga natomiast szczególnie indywidualnej oceny. Sam wiek (np. ukończone 60 czy 65 lat) nie jest automatycznym wskazaniem do odstawienia dobrze tolerowanej i skutecznej terapii, jeśli pacjentka czerpie z niej korzyści, a coroczny bilans badań kontrolnych nie wykazuje przeciwwskazań. Decyzja o kontynuacji lub ewentualnym, stopniowym zmniejszaniu dawek zapada wspólnie z lekarzem na podstawie indywidualnej oceny jakości życia, stanu kości i układu krążenia.

Estrogen dopochwowy i objawy ze strony układu moczowo-płciowego

Ważną częścią wykładu były objawy moczowo-płciowe związane z menopauzą.

Spadek poziomu estrogenów może wiązać się z suchością pochwy, dyskomfortem podczas współżycia, pieczeniem i niektórymi dolegliwościami ze strony układu moczowego. Tkanki pochwy, sromu, cewki moczowej oraz pęcherza są niezwykle gęsto usiane receptorami estrogenowymi. Wraz z wygasaniem funkcji jajników i gwałtownym spadkiem poziomu estrogenów, tkanki te ulegają procesowi zaniku (atrofii):

• Nabłonek pochwy staje się cienki, blady, suchy i podatny na mikrourazy.
• Spada produkcja glikogenu, co uniemożliwia rozwój pałeczek kwasu mlekowego (Lactobacillus), powodując zmianę odczynu pH z kwaśnego na zasadowy. To z kolei drastycznie zwiększa podatność na infekcje.
• Objawy: Kobiety cierpią z powodu uporczywej suchości, pieczenia, świądu oraz bolesności podczas współżycia (dyspareunia). Ponieważ estrogeny odpowiadają także za elastyczność i ukrwienie struktur drenażowych miednicy mniejszej, niedobór prowadzi do częstomoczu, naglących parć na pęcherz, nawracających infekcji dróg moczowych (UTI) oraz problemów z nietrzymaniem moczu.

Omówiono zastosowanie miejscowego estrogenu dopochwowego, który działa przede wszystkim w obrębie tkanek moczowo-płciowych. Wskazywano na jego rolę w łagodzeniu suchości i innych objawów związanych ze zmianami menopauzalnymi. W przeciwieństwie do systemowej Hormonalnej Terapii Menopauzalnej (HTM), miejscowy estrogen dopochwowy działa niemal wyłącznie lokalnie:

• Preparaty te (występujące w formie niskodawkowych globulek, tabletek dopochwowych lub kremów zawierających estriol bądź niskie dawki estradiolu) mają minimalne wchłanianie ogólnoustrojowe.
• Dzięki temu nie wywierają istotnego wpływu na macicę czy krążenie ogólne, co sprawia, że u większości kobiet nie ma konieczności jednoczesnego stosowania progesteronu w celu ochrony endometrium.
• Ich zadaniem jest szybkie i skuteczne odbudowanie struktury nabłonka, przywrócenie prawidłowego ukrwienia, nawilżenia i pH, co przynosi ogromną ulgę w objawach intymnych bez obciążania całego organizmu.

Poruszono także szczególną sytuację kobiet po leczeniu raka piersi. W takich przypadkach w pierwszej kolejności rozważa się metody niehormonalne, takie jak preparaty nawilżające, a decyzja o zastosowaniu estrogenu dopochwowego wymaga uwzględnienia rodzaju leczenia onkologicznego i konsultacji ze specjalistą. Największe wyzwanie terapeutyczne stanowią pacjentki po przebyciu nowotworów hormonozależnych (np. raka piersi), u których terapie onkologiczne (w szczególności inhibitory aromatazy) całkowicie blokują syntezę estrogenów, wywołując u, często młodych kobiet, dramatycznie nasiloną atrofię i ból uniemożliwiający normalne funkcjonowanie:

• Pierwsza linia pomocy: Zawsze rozpoczyna się od metod całkowicie niehormonalnych – regularnie stosowanych nawilżaczy dopochwowych (na bazie kwasu hialuronowego, kwasu mlekowego) oraz lubrykantów ułatwiających współżycie.
• Rola miejscowego estrogenu w onkologii: Decyzja o ewentualnym wdrożeniu niskodawkowego estriolu dopochwowego u pacjentek po raku piersi nie jest rutynowa i wymaga bezwzględnej, indywidualnej konsultacji onkologiczno-ginekologicznej. Lekarz musi uwzględnić rodzaj nowotworu, typ zastosowanego leczenia uzupełniającego (np. tamoksyfen vs. inhibitory aromatazy), poziom markerów oraz stopień, w jakim dolegliwości obniżają jakość życia pacjentki, każdorazowo bilansując potencjalne ryzyko wznowy z korzyściami zdrowotnymi i psychologicznymi.

5. Kiedy HTM wymaga szczególnej ostrożności?

Podczas wykładu omówiono również przeciwwskazania i sytuacje wymagające indywidualnej kwalifikacji.

Wśród zagadnień wymagających szczególnej uwagi znalazły się między innymi aktywne nowotwory hormonozależne, czynna zakrzepica, niewyjaśnione krwawienia, ostre choroby wątroby oraz niektóre poważne zdarzenia sercowo-naczyniowe.

Osobno zwrócono uwagę na kobiety po przebytym raku piersi, po zakrzepicy, z trombofilią, migreną z aurą, otyłością, kamicą żółciową czy podwyższonym ryzykiem sercowo-naczyniowym. W takich przypadkach istotne jest dokładne przeanalizowanie historii zdrowotnej oraz dobranie postępowania do indywidualnej sytuacji.

Nie każda z wymienionych chorób oznacza automatycznie taki sam zakaz wszystkich form leczenia hormonalnego. Decyzja zależy od konkretnego rozpoznania, rodzaju terapii i oceny lekarza.

Istnieją stany kliniczne, w których zastosowanie klasycznej, ogólnoustrojowej Hormonalnej Terapii Menopauzalnej stwarza zbyt duże zagrożenie dla zdrowia i życia pacjentki (bezwzględne przeciwwskazania):

• Aktywne nowotwory hormonozależne: Przede wszystkim rak piersi oraz rak trzonu macicy (endometrium) – obecność egzogennych hormonów mogłaby stymulować wzrost i podział komórek nowotworowych.
• Czynna choroba zakrzepowo-zatorowa: Świeża, nieleczona zakrzepica żył głębokich lub przebyta niedawno zatorowość płucna.
• Niewyjaśnione krwawienia z dróg rodnych: Każde nietypowe, niezdiagnozowane krwawienie wymaga bezwzględnego wyjaśnienia podłoża (wykluczenia zmian rozrostowych endometrium) przed podjęciem jakichkolwiek decyzji o leczeniu hormonalnym.
• Ostre choroby wątroby: Stany zapalne lub uszkodzenia wątroby, w których zaburzony jest metabolizm i klirens hormonów sterydowych.
• Świeże, ciężkie incydenty sercowo-naczyniowe: Świeży zawał serca, ostry udar mózgu lub przebyty zawał/udar w wywiadzie.
• Inne: Nieletczony rozrost endometrium, niekontrolowane nadciśnienie tętnicze, porfiria.

Wiele schorzeń, które jeszcze kilkanaście lat temu automatycznie zamykało drogę do jakiejkolwiek terapii, dziś podlega dokładnemu, wieloaspektowemu bilansowi korzyści i ryzyk (sytuacje wymagające indywidualnej analizy ryzyka):

• Przebyty rak piersi w przeszłości: Standardowo stanowi mocne przeciwwskazanie systemowe. W szczególnych przypadkach, po wieloletniej remisji i konsultacji onkologicznej, w pierwszej kolejności wykorzystuje się metody niehormonalne, a decyzje o ewentualnym wsparciu miejscowym podejmuje się w oparciu o dramatyczny spadek jakości życia i ścisły nadzór specjalistyczny.
• Przebyty rak endometrium: Po usunięciu macicy we wczesnym stadium terapia czystym estrogenem jest zwykle możliwa.
• Historia zakrzepicy lub trombofilia wrodzona: O ile doustna HTM jest u tych kobiet bezwzględnie przeciwwskazana, o tyle współczesna medycyna wie, że przezskórna droga podania estradiolu (żel lub plaster) nie wywołuje takiego obciążenia wątroby i nie zwiększa ryzyka zakrzepowego w takim stopniu jak tabletki. Pozwala to w wielu przypadkach na bezpieczne prowadzenie terapii po konsultacji z hematologiem.
• Migrena z aurą: Wiąże się z podwyższonym ryzykiem udaru niedokrwiennego, co wyklucza stosowanie estrogenów doustnych, ale niskodawkowe formy transdermalne mogą być rozważane przy ścisłej kontroli neurologicznej.
• Otyłość, kamica żółciowa i wysokie trójglicerydy: Nadwaga i otyłość podnoszą bazowe ryzyko zakrzepowe oraz sercowo-naczyniowe – kluczowy staje się tu dobór bezpiecznej drogi przezskórnej. Z kolei kamica żółciowa czy wysokie trójglicerydy są stymulowane przez doustne estrogeny (wpływ na metabolizm cholesterolu w wątrobie), podczas gdy estradiol przezskórny omija ten efekt wątrobowy i jest znacznie bezpieczniejszy.
• Endometrioza, mięśniaki, toczeń: Wymagają indywidualnego doboru postaci i dawki oraz ścisłej obserwacji lekarskiej.

Kluczowym wnioskiem płynącym z nowoczesnej edukacji medycznej jest to, że jedna diagnoza nie oznacza automatycznego zakazu stosowania całego arsenału terapeutycznego:

• Odróżnienie form doustnych od przezskórnych oraz rozróżnienie terapii ogólnoustrojowej od miejscowej (np. estrogenów dopochwowych stosowanych w atrofii) pozwala dobrać bezpieczną ścieżkę pacjentkom, które dawniej były pozostawiane bez jakiejkolwiek pomocy.
• Ostateczna decyzja nigdy nie zapada na podstawie sztywnego schematu z ulotki, lecz jest wynikiem partnerskiej, szczegółowej rozmowy lekarza z pacjentką, analizy jej pełnej historii zdrowotnej, stylu życia i realnych potrzeb.
• Gdy hormony nie są możliwe, współczesna medycyna oferuje również skuteczne leki niehormonalne – takie jak antagoniści receptorów neurokininowych (np. fezolinetant, elinzanetant).

Jak wygląda kwalifikacja do terapii?

W wykładzie podkreślono znaczenie pierwszej konsultacji, podczas której lekarz zbiera wywiad, analizuje objawy, historię zdrowotną i dotychczasową profilaktykę.

Zakres badań jest zawsze dobierany indywidualnie, jednak nowoczesne standardy opieki nad kobietą w okresie okołomenopauzalnym uwzględniają następujące filary:

A. Diagnostyka ginekologiczna i onkologiczna narządu rodnego

• Badanie ginekologiczne i USG przezpochwowe: Pozwala ocenić strukturę i wielkość macicy, stan jajników oraz – co kluczowe – grubość i jednorodność endometrium (błony śluzowej macicy). Prawidłowa grubość i struktura endometrium są fundamentem przed wdrożeniem terapii zawierającej komponentę estrogenową.
• Profilaktyka szyjki macicy: Ocena aktualności badania cytologicznego (tradycyjnej lub płynnej – LBC) oraz ewentualnego testu w kierunku wirusa brodawczaka ludzkiego (HPV-HR) zgodnie z aktualnymi zaleceniami skryningowymi.

B. Profilaktyka i obrazowanie piersi

• USG piersi: Podstawowe badanie obrazowe, szczególnie przydatne u młodszych kobiet w perimenopauzie, u których tkanka gruczołowa jest gęsta.
• Mammografia: Badanie rentgenowskie piersi wykonywane zgodnie z kalendarzem profilaktycznym (standardowo zalecane kobietom od 45.–50. roku życia lub wcześniej w przypadku obciążeń genetycznych). Wykluczenie zmian podejrzanych w piersiach jest bezwzględnym warunkiem wstępnym rozpoczęcia HTM.

C. Ocena gospodarki kostnej i ryzyka osteoporozy

• Densytometria (DEXA): Badanie gęstości mineralnej kości (najczęściej odcinka lędźwiowego kręgosłupa i szyjki kości udowej). Wskazane szczególnie u kobiet z wczesną menopauzą, niską masą ciała, obciążeniem rodzinnym osteoporozą lub po przebytych złamaniach niskoenergetycznych.
• Ocena kliniczna ryzyka (np. kalkulator FRAX): Narzędzie pozwalające oszacować 10-letnie ryzyko poważnych złamań osteoporotycznych.

D. Profil metaboliczny, tarczycowy i ocena niedoborów

Menopauza drastycznie zmienia profil metaboliczny kobiety, dlatego niezbędna jest ocena laboratoryjna:

• Gospodarka węglowodanowa: Glukoza na czczo, insulina na czczo (oraz wyliczenie wskaźnika HOMA-IR) oraz hemoglobina glikowana (HbA1c) w celu wczesnego wykrycia insulinooporności lub stanu przedcukrzycowego, które często nasilają się w tym okresie.
• Funkcja tarczycy: TSH, fT3, fT4 oraz przeciwciała (anty-TPO, anty-Tg). Samo TSH bywa niewystarczające, a objawy niedoczynności tarczycy często nakładają się na symptomy menopauzy.
• Kluczowe niedobory i anemia: Ferrytyna, witamina B12, kwas foliowy, poziom witaminy D3 (25(OH)D) oraz kortyzol.

E. Układ krążenia i ryzyko sercowo-naczyniowe

• Lipidogram i zaawansowane parametry: Cholesterol całkowity, HDL, LDL, trójglicerydy, a także ApoB, Lp(a) i homocysteina.
• Ciśnienie tętnicze: Regularna kontrola i pomiary gabinetowe oraz domowe.

F. Celowana diagnostyka hormonalna

• Badania hormonów płciowych:
  1. Pierwsze badanie w fazie pęcherzykowej (2–5 dzień cyklu): FSH, estradiol, progesteron, testosteron, SHBG, albuminy, DHEA-S, prolaktyna. Badanie to służy ocenie etapu przejścia menopauzalnego oraz wykluczeniu hiperprolaktynemii i nadmiaru androgenów.
  2. Drugie badanie w II fazie cyklu (7 dni po owulacji lub 21–22 dzień cyklu): Estradiol, progesteron.

G. Ocena bezpieczeństwa terapii (Funkcja wątroby i parametry krzepnięcia)

• Próby wątrobowe: AST, ALT, GGTP, bilirubina (ocena wydolności wątroby, przez którą metabolizowane są leki).
• Parametry układu krzepnięcia: APTT, INR, fibrynogen (uwzględniane w indywidualnym wywiadzie, np. u kobiet z obciążeniem rodzinnym lub żylnymi powikłaniami zakrzepowo-zatorowymi).

Zasada indywidualizacji: Szycie na miarę

Podsumowując: nie istnieje jeden uniwersalny zestaw badań „dla każdej kobiety”. Zakres diagnostyki przedwstępnej jest zawsze wypadkową wieku pacjentki, czasu jaki upłynął od ostatniej miesiączki, zgłaszanych objawów, wyników dotychczasowej profilaktyki oraz obciążeń w wywiadzie chorobowym. Inny panel wykona 48-letnia kobieta w głębokiej perimenopauzie z silnymi uderzeniami gorąca, a inny 38-letnia pacjentka z podejrzeniem przedwczesnej menopauzy. Cel jest jeden: zmaksymalizować korzyści zdrowotne terapii przy zachowaniu absolutnego bezpieczeństwa.

Czego można spodziewać się po rozpoczęciu HTM?

W trakcie prezentacji przedstawiono również orientacyjny przebieg zmian po rozpoczęciu terapii:

• 2–8 tygodni: Zazwyczaj najszybciej ustępują lub słabną uderzenia gorąca oraz poprawia się jakość snu. Mikronizowany progesteron działa na sen już od 1. dnia (zaleca się przyjmowanie go wieczorem, ponieważ może powodować fizjologiczną senność).
• 3–6 miesięcy: Ocenia się pełniejszy wpływ leczenia na energię, libido, skórę, funkcjonowanie układu nerwowego (ustępowanie mgły mózgowej) oraz regenerację nabłonka pochwy i pęcherza (pełna dawka bywa wdrażana stopniowo).
• 6–12 miesięcy: Zauważalny wpływ na redukcję tłuszczu trzewnego, poprawę profilu lipidowego, masę mięśniową i gęstość kości.

Przejściowe działania niepożądane (Faza adaptacji):

W pierwszych 2–3 miesiącach mogą pojawić się łagodne nudności, wzdęcia, tkliwość piersi, bóle głowy czy zatrzymanie wody. Ważną kwestią są krwawienia i plamienia – w terapii sekwencyjnej w pierwszych 6 miesiącach dotykają one nawet do 40% kobiet (ok. 90% ma regularne krwawienia), podczas gdy w terapii ciągłej powinny one ostatecznie ustąpić po 6 miesiącach. Większość uciążliwości mija samoistnie w ciągu pierwszych 3 miesięcy lub po modyfikacji dawki bądź postaci leku.

Monitorowanie i elastyczność modyfikacji terapii:

HTM nie jest terapią sztywną – jej przebieg podlega bieżącej ocenie klinicznej. Jeśli po 3 miesiącach objawy nie ustępują w zadowalającym stopniu lub działania niepożądane są uciążliwe, lekarz może rozważyć zmianę dawki, preparatu lub sposobu podawania (np. przejście na żel lub plaster).

Szczególnej uwagi i kontroli wymaga sytuacja, gdy krwawienie przy terapii ciągłej trwa ponad 6 miesięcy lub pojawia się po okresie braku krwawień – w takim przypadku konieczne jest USG przezpochwowe i ewentualna ocena endometrium.

Kiedy pilnie skonsultować się z lekarzem („Red Flags”):

• Objawy mogące wskazywać na zakrzepicę lub powikłania zakrzepowo-zatorowe: nagły, bolesny obrzęk jednej nogi, ból łydki przy dotknięciu, nagła duszność, ostry ból w klatce piersiowej czy zaburzenia widzenia.
• Pojawienie się żółtaczki.
• Istotny, nagły wzrost ciśnienia tętniczego.
• Nowe, silne bóle głowy o charakterze migrenowym.
• Podejrzenie ciążę.

Ważna prawda: HTM to nie lek na odchudzanie

Jednym z najczęstszych mitów jest przekonanie, że wdrożenie hormonów automatycznie rozwiąże problem przyrostu masy ciała typowego dla okresu menopauzalnego. HTM nie jest środkiem odchudzającym. Jej zadaniem jest przywrócenie komfortu życia, ochrona naczyń, mózgu i kości oraz wsparcie gospodarki metabolicznej, ale nie spalanie tkanki tłuszczowej „samego z siebie”. Fundamenty stylu życia pozostają niezastąpione: żadne hormony nie zastąpią odpowiedniej podaży białka w diecie, dbałości o stabilny poziom cukru we krwi, regenerującego snu oraz treningu siłowego i aktywności fizycznej. To właśnie ruch, budowanie masy mięśniowej (najlepszej tarczy metabolicznej) oraz praca nad nawykami decydują o zdrowiu metabolicznym, sile mięśni i gęstości kości w drugiej połowie życia.

Hormony to ważny element, ale nie jedyny

Wykład o HTM był dla mnie przypomnieniem, jak istotne jest indywidualne podejście do kobiet w okresie menopauzy. Nie ma jednego schematu odpowiedniego dla wszystkich, a decyzje dotyczące leczenia powinny opierać się na rzetelnej informacji i rozmowie ze specjalistą.

Z perspektywy mojej pracy jako edukatorki menopauzalnej, trenerki personalnej i trenerki onkologicznej równie ważne jest to, co dzieje się poza gabinetem lekarskim.

Ruch, trening siłowy, odpowiednie odżywianie, sen i regeneracja pozostają istotnymi elementami dbania o zdrowie po 40. roku życia. Nie zastępują leczenia, kiedy jest ono potrzebne, ale mogą stanowić ważne uzupełnienie całościowego podejścia do zdrowia.

Nie chodzi o to, by robić wszystko idealnie ani szukać jednego rozwiązania, które zatrzyma upływ czasu. Chodzi o to, by lepiej rozumieć swoje ciało i podejmować decyzje, które rzeczywiście odpowiadają na jego potrzeby.

Menopauza nie oznacza końca możliwości. To etap, w którym warto świadomie przyjrzeć się swojemu zdrowiu, korzystać z dostępnej wiedzy i szukać rozwiązań dopasowanych do siebie.

Uwaga: powyższy tekst jest relacją z konferencji i podsumowaniem zagadnień przedstawionych podczas wykładu. Nie stanowi indywidualnej porady medycznej. Przedstawione informacje o terapii hormonalnej nie zastępują konsultacji lekarskiej, a decyzje dotyczące jej rozpoczęcia, zmiany lub zakończenia wymagają indywidualnej oceny korzyści i ryzyka.