O czym właściwie mówimy, gdy mówimy o menopauzie? Słowo „menopauza” weszło do powszechnego użycia jako określenie całego okresu zmian zachodzących w organizmie kobiety w połowie życia. W języku potocznym menopauzą nazywamy zarówno uderzenia gorąca, zaburzenia snu, zmiany nastroju, jak i zmiany masy ciała czy sylwetki.
W znaczeniu medycznym menopauza oznacza jednak konkretny moment – ostatnią miesiączkę wynikającą z utraty aktywności pęcherzykowej jajników. Można ją rozpoznać dopiero retrospektywnie, po 12 kolejnych miesiącach bez miesiączki, jeśli nie występuje inna przyczyna braku krwawienia [1,2].
Po menopauzie rozpoczyna się postmenopauza. Natomiast okres poprzedzający ostatnią miesiączkę, w którym zachodzą charakterystyczne zmiany cyklu i funkcji jajników, określa się jako przejście menopauzalne. Termin „perimenopauza” obejmuje szerszy okres – od początku zmian związanych z przejściem menopauzalnym do około roku po ostatniej miesiączce [1].
Nie jest więc trafne traktowanie menopauzy jako jednego wydarzenia, które „nagle wyłącza” hormony. To część znacznie dłuższego procesu biologicznego.
Perimenopauza – pierwsze sygnały zmian
Zmiany nie zachodzą z dnia na dzień. Przejście menopauzalne może rozpocząć się kilka lat przed ostatnią miesiączką, ale jego moment i długość są indywidualne [1,2].
Jednym z pierwszych i najlepiej udokumentowanych sygnałów jest zmiana długości cyklu menstruacyjnego. Początkowo cykle mogą stawać się krótsze lub bardziej zmienne, a w późniejszej fazie pojawiają się coraz dłuższe przerwy pomiędzy miesiączkami [1].
W tym okresie mogą również pojawić się objawy naczynioruchowe, takie jak uderzenia gorąca i nocne poty, a także zaburzenia snu, zmiany nastroju, trudności z koncentracją czy objawy ze strony układu moczowo-płciowego [2,3].
Co dzieje się z owulacją?
W okresie przejścia menopauzalnego owulacja może występować mniej regularnie. Cykle bezowulacyjne stają się częstsze, a w konsekwencji produkcja progesteronu po owulacji jest mniej przewidywalna [1,4].
Nie oznacza to jednak, że można opisać perimenopauzę prostym schematem: „najpierw spada progesteron, potem estrogen”.
To przede wszystkim okres dużej zmienności hormonalnej. Stężenia estradiolu mogą znacznie się wahać, a FSH stopniowo wzrastać, ale również nie dzieje się to w sposób liniowy [1,4].
To właśnie ta zmienność jest jednym z powodów, dla których kobieta może w jednym miesiącu czuć się zupełnie inaczej niż w kolejnym.
Czy trzeba badać FSH i estradiol?
To ważne pytanie, ponieważ badania hormonalne są często przedstawiane jako sposób na „sprawdzenie, czy zaczęła się menopauza”.
W rzeczywistości u większości kobiet po 45. roku życia rozpoznanie perimenopauzy lub menopauzy opiera się przede wszystkim na wieku, objawach i zmianach cyklu menstruacyjnego, a nie na pojedynczym wyniku hormonalnym [2].
Dlaczego?
Ponieważ w perimenopauzie poziomy hormonów mogą znacząco się zmieniać. Wynik FSH czy estradiolu wykonany jednego dnia może więc nie odzwierciedlać sytuacji hormonalnej w kolejnym cyklu [1,2].
Wytyczne European Society of Endocrinology z 2025 roku wskazują, że rutynowe oznaczanie FSH nie jest konieczne u typowej kobiety po 45. roku życia z charakterystycznymi objawami i zmianami cyklu [2].
Badanie FSH może mieć natomiast znaczenie w określonych sytuacjach klinicznych, np. gdy występują objawy menopauzalne w młodszym wieku lub obraz kliniczny jest nietypowy [2].
A co z estradiolem?
Estradiol jest głównym estrogenem produkowanym przez jajniki w okresie reprodukcyjnym. Jego poziom zmienia się w trakcie cyklu, a w okresie przejścia menopauzalnego może podlegać znacznym wahaniom [1,4].
Dlatego nie ma sensu traktować konkretnej wartości estradiolu, np. „poniżej 20 czy 30 pg/ml”, jako uniwersalnego punktu definiującego menopauzę.
Menopauzy nie rozpoznaje się na podstawie jednej wartości estradiolu.
Podobnie pojedynczy wynik FSH nie powinien być samodzielnie interpretowany jako dowód, że kobieta „jest już w menopauzie”.
Hormonalna orkiestra – co naprawdę zmienia się w organizmie?
Menopauza jest związana przede wszystkim ze zmianą funkcji jajników i zmniejszeniem produkcji hormonów jajnikowych. Nie oznacza jednak całkowitego „wyłączenia” wszystkich hormonów płciowych.
Estrogeny
Estrogeny to grupa hormonów, do której należą m.in. estradiol, estron i estriol.
Przed menopauzą najważniejszym estrogenem produkowanym przez jajniki jest estradiol. Po menopauzie jego produkcja jajnikowa znacząco się zmniejsza, a większą rolę odgrywa estron powstający m.in. w wyniku obwodowej konwersji androgenów [1,5].
Estrogeny wpływają na wiele tkanek organizmu, m.in. układ kostny, układ rozrodczy, naczynia krwionośne, mózg i układ moczowo-płciowy [5,6].
Nie oznacza to jednak, że estrogen jest prostym „parasolem ochronnym” zabezpieczającym kobietę przed wszystkimi chorobami. Jego działanie zależy od tkanki, wieku, czasu od menopauzy oraz wielu innych czynników.
FSH
FSH jest hormonem produkowanym przez przysadkę mózgową. W okresie reprodukcyjnym uczestniczy w regulacji rozwoju pęcherzyków jajnikowych.
Gdy funkcja jajników stopniowo wygasa, zmniejsza się ujemne sprzężenie zwrotne wywierane przez hormony jajnikowe i inhibiny. W konsekwencji stężenie FSH wzrasta [1,4].
Podwyższone FSH jest więc charakterystycznym elementem fizjologii menopauzy, ale nie należy traktować konkretnego progu FSH jako uniwersalnego „testu menopauzy”.
Progesteron
Progesteron jest produkowany przede wszystkim przez ciałko żółte po owulacji.
Jeżeli w danym cyklu nie dochodzi do owulacji, nie powstaje prawidłowo funkcjonujące ciałko żółte i produkcja progesteronu w drugiej fazie cyklu jest ograniczona.
W perimenopauzie częstsze zaburzenia owulacji mogą więc prowadzić do większej zmienności ekspozycji na progesteron [1,4].
Nie oznacza to jednak, że wszystkie objawy, takie jak bezsenność, lęk czy wahania nastroju, można przypisać wyłącznie „spadkowi progesteronu”. Ich podłoże jest bardziej złożone.
Androgeny
Kobiety również produkują androgeny, m.in. testosteron, androstenedion i DHEA/DHEAS. Powstają one w jajnikach i nadnerczach oraz mogą być przekształcane w inne hormony w tkankach obwodowych [5].
Ich poziom zmienia się wraz z wiekiem, ale nie należy przedstawiać menopauzy jako momentu gwałtownego „wyłączenia androgenów”.
Wpływ androgenów na libido, masę mięśniową, kości i ogólne samopoczucie jest rzeczywisty, ale zależności te są bardziej złożone niż prosty schemat „mniej testosteronu = mniej energii” [5,7].
DHEA
DHEA jest steroidowym hormonem produkowanym przede wszystkim przez nadnercza i stanowi prekursor dla syntezy innych steroidów płciowych.
Jego poziom rzeczywiście zmniejsza się wraz z wiekiem, ale nie można utożsamiać tego procesu wyłącznie z menopauzą [5].
Nie ma również podstaw, aby rutynowo „uzupełniać DHEA” w celu przeciwdziałania naturalnemu starzeniu się organizmu.
Menopauza a metabolizm
Zmiany zachodzące w okresie menopauzalnym dotyczą również metabolizmu i składu ciała.
W okresie przejścia menopauzalnego obserwuje się tendencję do zwiększenia ilości tkanki tłuszczowej i zmiany jej rozmieszczenia – szczególnie większej akumulacji tłuszczu w okolicy centralnej [8–10].
Nie oznacza to jednak, że menopauza automatycznie powoduje „spowolnienie metabolizmu”.
Na masę ciała i wydatek energetyczny wpływają również:
- wiek,
- masa mięśniowa,
- poziom aktywności fizycznej,
- spontaniczna aktywność w ciągu dnia,
- sposób odżywiania,
- sen,
- stres,
- przyjmowane leki,
- choroby współistniejące.
Dlatego stwierdzenie „po menopauzie metabolizm zwalnia i dlatego tyjesz” jest zbyt dużym uproszczeniem.
A co z insulinowrażliwością?
W okresie menopauzalnym mogą pojawiać się niekorzystne zmiany metaboliczne, w tym dotyczące dystrybucji tkanki tłuszczowej, lipidów i gospodarki glukozowej [8–10].
Nie można jednak stwierdzić, że sam spadek estrogenów automatycznie powoduje insulinooporność u każdej kobiety.
Znaczenie mają również wiek, masa ciała, ilość tkanki trzewnej, aktywność fizyczna, dieta, sen i predyspozycje genetyczne.
Dlatego najlepszym podejściem jest nie walka z jednym hormonem, ale budowanie metabolicznej rezerwy poprzez aktywność fizyczną, trening oporowy, odpowiednie żywienie, sen i kontrolę czynników ryzyka.
Czy estrogen z tkanki tłuszczowej „chroni” szczupłe kobiety?
W oryginalnych przekazach dotyczących menopauzy często pojawia się stwierdzenie, że tkanka tłuszczowa jest „dodatkowym źródłem estrogenu” i dlatego kobiety z większą ilością tkanki tłuszczowej mają łagodniejsze objawy.
Pierwsza część tego stwierdzenia jest prawdziwa, ale druga wymaga dużej ostrożności.
Po menopauzie część androgenów jest przekształcana w estrogeny, w tym estron, w tkankach obwodowych, m.in. w tkance tłuszczowej [5].
Nie oznacza to jednak, że większa ilość tkanki tłuszczowej jest korzystną strategią łagodzenia menopauzy.
Otyłość jest związana ze zwiększonym ryzykiem wielu chorób przewlekłych, w tym chorób sercowo-naczyniowych, cukrzycy typu 2 i części nowotworów [10,11].
Co więcej, zależność pomiędzy masą ciała a nasileniem uderzeń gorąca nie jest wystarczająco prosta, aby zalecać utrzymywanie określonej ilości tkanki tłuszczowej jako sposób zapobiegania objawom menopauzy.
Celem nie powinno być więc „posiadanie wystarczającej ilości tłuszczu, żeby produkować estrogen”, lecz utrzymanie zdrowego składu ciała i sprawności metabolicznej.
Czy GH i IGF-1 spadają przez menopauzę?
Hormon wzrostu (GH) i insulinopodobny czynnik wzrostu 1 (IGF-1) rzeczywiście zmieniają się wraz z wiekiem. Jest to jednak przede wszystkim element procesu starzenia się, a nie wyłącznie efekt menopauzy.
Nie ma podstaw, aby twierdzić, że menopauza sama w sobie powoduje gwałtowny spadek GH i IGF-1, który następnie „spowalnia naprawę komórek” i bezpośrednio przyspiesza starzenie [12].
To ważne rozróżnienie, ponieważ wiele procesów zachodzących w organizmie kobiety po 40. czy 50. roku życia jest wynikiem nakładania się menopauzy i naturalnego procesu starzenia.
Z punktu widzenia zdrowia znacznie ważniejsze jest wspieranie funkcji, które możemy realnie modyfikować: utrzymanie masy mięśniowej, sprawności, zdrowia kości, prawidłowej masy ciała, odpowiedniego żywienia, jakości snu i aktywności fizycznej.
Co naprawdę dzieje się z wagą po menopauzie?
Wiele kobiet zauważa, że po 40. roku życia, a szczególnie w okresie przejścia menopauzalnego, łatwiej przybrać na wadze i trudniej wrócić do wcześniejszej sylwetki.
To zjawisko jest realne, ale jego mechanizm jest bardziej złożony niż „brak estrogenów”.
Badania pokazują, że w okresie menopauzalnym zmienia się przede wszystkim dystrybucja tkanki tłuszczowej, z większą tendencją do odkładania tłuszczu trzewnego i centralnego [8–10].
Jednocześnie wraz z wiekiem zmniejsza się masa mięśniowa i często poziom aktywności fizycznej. Te czynniki wpływają na całkowity wydatek energetyczny i mogą ułatwiać stopniowy przyrost masy ciała [9].
Dlatego menopauza nie oznacza, że kobieta jest skazana na przybieranie na wadze.
Wręcz przeciwnie – jest to dobry moment, aby szczególnie świadomie zadbać o:
- trening oporowy,
- codzienną aktywność,
- odpowiednią ilość białka i energii,
- jakość diety,
- zdrowie metaboliczne,
- sen,
- regenerację,
- zdrowie kości i układu sercowo-naczyniowego.
Menopauza – nie choroba, ale ważny moment profilaktyki
Menopauza sama w sobie jest naturalnym etapem życia, a nie chorobą.
Jednocześnie przejście menopauzalne może być okresem, w którym ujawniają się lub nasilają niektóre czynniki ryzyka zdrowotnego. Dlatego jest to bardzo dobry moment na świadomą profilaktykę [2,10,13].
Warto zwrócić uwagę m.in. na:
Zdrowie sercowo-naczyniowe
- ciśnienie tętnicze,
- profil lipidowy,
- glikemię,
- aktywność fizyczną,
- palenie tytoniu,
- masę ciała.
Zdrowie kości
- odpowiednią podaż wapnia i witaminy D,
- trening oporowy,
- ćwiczenia obciążające szkielet,
- ocenę indywidualnego ryzyka osteoporozy.
Zdrowie metaboliczne
- utrzymanie masy mięśniowej,
- ograniczanie siedzącego trybu życia,
- odpowiednią jakość diety,
- regularną aktywność fizyczną.
Zdrowie psychiczne i jakość życia
- sen,
- radzenie sobie ze stresem,
- relacje społeczne,
- aktywność,
- leczenie objawów, które istotnie pogarszają funkcjonowanie.
Menopauza jako nowy etap – a nie koniec kobiecości
Menopauza nie jest końcem zdrowia, sprawności, atrakcyjności ani możliwości kształtowania swojego ciała.
To moment, w którym zmieniają się warunki biologiczne i warto odpowiednio dostosować strategię dbania o siebie.
Nie musimy jednak traktować menopauzy jako „sprawdzianu tego, jak dobrze dbałyśmy o siebie wcześniej”. To zbyt uproszczona i obciążająca perspektywa.
Genetyka, wiek, historia reprodukcyjna, choroby, leki, środowisko, styl życia i wiele innych czynników wpływają na to, jak każda kobieta przechodzi ten okres.
Menopauza nie odbiera kobiecie kontroli nad zdrowiem. Zmienia jedynie warunki, w których o to zdrowie dbamy.
Dlatego zamiast walczyć z menopauzą, warto ją zrozumieć – i wykorzystać ten etap jako moment do świadomego budowania zdrowia na kolejne dekady.
Zastrzeżenie medyczne
Treść tego artykułu ma charakter edukacyjny i informacyjny i została opracowana na podstawie aktualnej wiedzy naukowej oraz wytycznych dotyczących okresu perimenopauzy i postmenopauzy. Nie stanowi diagnozy medycznej, indywidualnej porady lekarskiej ani zaleceń dotyczących leczenia.
Przebieg menopauzy, występujące objawy oraz potrzeby zdrowotne mogą znacząco różnić się między kobietami. Informacje zawarte w artykule nie powinny być wykorzystywane do samodzielnego rozpoznawania chorób, interpretowania wyników badań ani rozpoczynania, zmiany lub odstawiania leczenia, w tym menopauzalnej terapii hormonalnej.
W przypadku niepokojących, nowych, nasilonych lub utrzymujących się objawów, nieprawidłowych krwawień, bólu lub innych problemów zdrowotnych należy skonsultować się z lekarzem lub innym odpowiednim specjalistą. Indywidualna diagnostyka i leczenie powinny uwzględniać historię zdrowia, przyjmowane leki, czynniki ryzyka oraz aktualny stan zdrowia.
Zawarte informacje nie zastępują profesjonalnej konsultacji medycznej.
Źródła naukowe
[1] Harlow SD, Gass M, Hall JE, et al. Executive Summary of the Stages of Reproductive Aging Workshop +10: Addressing the Unfinished Agenda of Staging Reproductive Aging. Journal of Clinical Endocrinology & Metabolism. 2012;97(4):1159–1168. doi:10.1210/jc.2011-3362.
[2] Lumsden MA, Dekkers OM, Faubion SS, et al. European Society of Endocrinology clinical practice guideline for evaluation and management of menopause and the perimenopause. European Journal of Endocrinology. 2025;193(4):G49–G81. doi:10.1093/ejendo/lvaf206.
[3] The North American Menopause Society. The 2023 nonhormone therapy position statement of The North American Menopause Society. Menopause. 2023;30(6):573–590.
[4] Santoro N, Epperson CN, Mathews SB. Menopausal Symptoms and Their Management. Endocrinology and Metabolism Clinics of North America. 2015;44(3):497–515.
[5] Burger HG. Androgen production in women. Fertility and Sterility. 2002;77 Suppl 4:S3–S5.
[6] Mendelsohn ME, Karas RH. The protective effects of estrogen on the cardiovascular system. New England Journal of Medicine. 1999;340:1801–1811.
[7] Davis SR, Wahlin-Jacobsen S. Testosterone in women—the clinical significance. The Lancet Diabetes & Endocrinology. 2015;3(12):980–992.
[8] Greendale GA, Sternfeld B, Huang M, et al. Changes in body composition and weight during the menopause transition. JCI Insight. 2019;4(5):e124865. doi:10.1172/jci.insight.124865.
[9] Lovejoy JC, Champagne CM, de Jonge L, Xie H, Smith SR. Increased visceral fat and decreased energy expenditure during the menopausal transition. International Journal of Obesity. 2008;32:949–958.
[10] El Khoudary SR, Aggarwal B, Beckie TM, et al. Menopause Transition and Cardiovascular Disease Risk: Implications for Timing of Early Prevention. Circulation. 2020;142:e506–e532. doi:10.1161/CIR.0000000000000912.
[11] World Health Organization. Obesity and overweight. Aktualne informacje i dane dotyczące otyłości oraz jej konsekwencji zdrowotnych.
[12] Giustina A, Barkan A, Casanueva FF, et al. Criteria for the diagnosis of growth hormone deficiency in adults. Endocrine Reviews. 2008;29(5):466–488.
[13] Eastell R, O’Neill TW, Hofbauer LC, et al. Postmenopausal osteoporosis. Nature Reviews Disease Primers. 2016;2:16069.
[14] The North American Menopause Society. The 2022 Hormone Therapy Position Statement of The North American Menopause Society. Menopause. 2022;29(7):767–794. doi:10.1097/GME.0000000000002028.
[15] National Institute for Health and Care Excellence (NICE). Menopause: diagnosis and management (NG23). Aktualne wytyczne dotyczące rozpoznawania i postępowania w okresie menopauzy.
