Co naprawdę wiemy o testosteronie u kobiet? Kiedy jego stosowanie ma uzasadnienie medyczne, czym różnią się żele od iniekcji i dlaczego więcej testosteronu nie zawsze oznacza więcej zdrowia?
Testosteron przez dziesięciolecia był postrzegany przede wszystkim jako męski hormon płciowy. Kojarzono go z siłą, masą mięśniową, popędem seksualnym i rozwojem męskich cech płciowych. Tymczasem testosteron jest również naturalnym i biologicznie istotnym hormonem w organizmie kobiety.
W ostatnich latach zainteresowanie testosteronem u kobiet znacząco wzrosło, szczególnie w kontekście perimenopauzy i menopauzy. Coraz częściej pojawiają się pytania, czy jego obniżające się stężenie może odpowiadać za zmęczenie, spadek libido, pogorszenie koncentracji, utratę masy mięśniowej czy zmiany sylwetki.
Równolegle rozwija się rynek terapii hormonalnych, suplementów DHEA i preparatów określanych jako „bioidentyczne”. W mediach społecznościowych można spotkać zarówno przekaz demonizujący testosteron, jak i obietnice, że jego suplementacja przywróci energię, młodość, sprawność seksualną i dawną sylwetkę.
Rzeczywistość jest bardziej złożona.
Testosteron pełni ważne funkcje w kobiecym organizmie, ale nie oznacza to, że jego podawanie przynosi korzyści we wszystkich obszarach, na które fizjologicznie oddziałuje.
W tym artykule przyjrzymy się mechanizmom działania androgenów, zmianom zachodzącym wraz z wiekiem, diagnostyce hormonalnej, wskazaniom do leczenia oraz różnicom między dawkami terapeutycznymi i ponadfizjologicznymi.
Omówimy również terapię miejscową i iniekcyjną, DHEA, menopauzę chirurgiczną oraz PCOS, w którym problemem jest nie niedobór, lecz nadmierna aktywność androgenów.
1. Testosteron nie jest wyłącznie męskim hormonem
Testosteron należy do androgenów, czyli hormonów steroidowych występujących zarówno u kobiet, jak i u mężczyzn.
Różnice dotyczą przede wszystkim ich stężeń, sposobu regulacji i fizjologicznego znaczenia w poszczególnych tkankach.
U kobiet testosteron powstaje na kilka sposobów:
- Bezpośrednio w jajnikach, przede wszystkim w komórkach produkujących androgeny.
- W wyniku przemian prekursorów androgenowych wytwarzanych przez jajniki i nadnercza.
- Lokalnie w tkankach obwodowych, które posiadają enzymy umożliwiające przekształcanie prekursorów w aktywne hormony.
Do najważniejszych prekursorów należą dehydroepiandrosteron (DHEA), jego siarczanowa postać DHEA-S oraz androstendion.
W okresie rozrodczym istotna część testosteronu obecnego w organizmie kobiety powstaje właśnie w wyniku przemian tych związków.
Dlaczego znaczenie ma nie tylko testosteron we krwi?
Testosteron może działać bezpośrednio przez receptor androgenowy, ale może również ulegać dalszym przemianom.
Pod wpływem enzymu 5α-reduktazy przekształca się w dihydrotestosteron (DHT), który silnie aktywuje receptor androgenowy w wielu tkankach.
Z kolei enzym aromataza umożliwia przekształcanie testosteronu w estradiol.
Oznacza to, że testosteron uczestniczy zarówno w sygnalizacji androgenowej, jak i pośrednio w estrogenowej.
Duże znaczenie ma także tzw. intrakrynologia – lokalne wytwarzanie aktywnych hormonów z prekursorów oraz ich działanie w obrębie określonych tkanek.
Dlatego stężenie testosteronu we krwi nie odzwierciedla w pełni jego aktywności w mięśniach, skórze, mózgu czy tkankach układu moczowo-płciowego.
2. Ile testosteronu mają kobiety?
Stężenia testosteronu u kobiet są znacznie niższe niż u mężczyzn.
W wielu źródłach podaje się orientacyjny zakres testosteronu całkowitego u kobiet w wieku rozrodczym wynoszący 18–54 ng/dl, podczas gdy u mężczyzn wartości mogą wynosić około 300–1100 ng/dl.
Są to jednak wartości poglądowe, a nie uniwersalne normy laboratoryjne.
Zakresy referencyjne zależą od wieku, populacji, metody oznaczania oraz laboratorium.
| Parametr | Znaczenie |
|---|---|
| Testosteron całkowity | Całkowita ilość testosteronu krążącego we krwi |
| Testosteron wolny | Niewielka frakcja niezwiązana z białkami transportującymi |
| SHBG | Białko wiążące hormony płciowe, wpływające na dostępność testosteronu |
| DHEA-S | Siarczanowy prekursor androgenów, produkowany głównie przez nadnercza |
| Androstendion | Prekursor testosteronu i estrogenów |
Nie istnieje jednak jeden prawidłowy poziom testosteronu, który zapewnia każdej kobiecie odpowiednie libido, energię czy samopoczucie.
Dwie kobiety z podobnym wynikiem laboratoryjnym mogą doświadczać zupełnie różnych objawów.
3. Co testosteron robi w organizmie kobiety?
Receptory androgenowe występują w wielu tkankach, dlatego testosteron uczestniczy w licznych procesach fizjologicznych.
Seksualność i pożądanie
Androgeny uczestniczą w regulacji pożądania seksualnego, pobudzenia i funkcji seksualnych.
Nie oznacza to jednak, że libido zależy wyłącznie od testosteronu.
Na seksualność wpływają także estrogeny, funkcjonowanie układu nerwowego, zdrowie psychiczne, jakość relacji, sen, stres, ból podczas współżycia i stosowane leki.
Co istotne, wiele kobiet z niskim stężeniem testosteronu nie doświadcza zaburzeń pożądania.
Mięśnie i metabolizm
Testosteron ma działanie anaboliczne i uczestniczy w regulacji metabolizmu białek mięśniowych.
Nie można jednak utożsamiać fizjologicznej roli hormonu z efektem jego podawania.
Badania nie wykazały przekonującego zwiększenia masy mięśniowej, siły ani redukcji tkanki tłuszczowej w wyniku standardowej terapii testosteronem stosowanej u kobiet po menopauzie.
Kości
Androgeny uczestniczą w regulacji metabolizmu kostnego, również pośrednio poprzez przemiany do estrogenów.
Nie ma jednak wystarczających dowodów, aby zalecać testosteron jako leczenie osteoporozy lub metodę zwiększania gęstości mineralnej kości u kobiet.
Mózg, nastrój i koncentracja
Receptory androgenowe występują również w ośrodkowym układzie nerwowym.
Badania nad wpływem testosteronu na pamięć, funkcje poznawcze, nastrój i samopoczucie przyniosły jednak niejednoznaczne wyniki.
Nie ma obecnie wystarczających podstaw, aby rekomendować terapię testosteronem jako leczenie zaburzeń koncentracji, depresji czy tzw. mgły mózgowej związanej z menopauzą.
Układ moczowo-płciowy
Androgeny oddziałują również na tkanki sromu, pochwy, cewki moczowej i pęcherza.
Ich znaczenie jest przedmiotem badań, zwłaszcza w kontekście zespołu moczowo-płciowego menopauzy.
Nie oznacza to jednak, że miejscowy testosteron jest standardowym leczeniem wszystkich objawów tego zespołu.
4. Jak zmienia się testosteron wraz z wiekiem?
W przeciwieństwie do estradiolu, którego stężenie może podlegać dużym wahaniom w okresie perimenopauzy, zmiany testosteronu są zazwyczaj bardziej stopniowe.
Stężenia androgenów obniżają się wraz z wiekiem, a proces ten rozpoczyna się jeszcze przed menopauzą.
Nie dochodzi więc do nagłego zaniku testosteronu w momencie ostatniej miesiączki.
Po menopauzie jajniki mogą nadal produkować androgeny, a ważną rolę zachowują nadnercza i przemiany hormonalne zachodzące w tkankach obwodowych.
Czy menopauza powoduje niedobór testosteronu?
Nie można tego ująć tak jednoznacznie.
Menopauza jest związana z istotnym zmniejszeniem produkcji estrogenów przez jajniki, natomiast zmiany androgenów są bardziej złożone i zależą między innymi od wieku oraz indywidualnej aktywności hormonalnej.
Dlatego sam fakt wystąpienia menopauzy nie jest wskazaniem do terapii testosteronem.
5. Menopauza chirurgiczna – szczególna sytuacja hormonalna
Menopauza chirurgiczna występuje po obustronnym usunięciu jajników przed naturalnym zakończeniem ich funkcji hormonalnej.
W odróżnieniu od naturalnej menopauzy zmiany hormonalne mogą pojawić się gwałtownie.
Usunięcie obu jajników prowadzi do istotnego zmniejszenia produkcji estrogenów i jajnikowych androgenów.
U części kobiet może to wiązać się z nasileniem objawów naczynioruchowych, zaburzeniami snu, zmianami funkcji seksualnych oraz pogorszeniem jakości życia.
Czy po usunięciu jajników należy podawać testosteron?
Nie rutynowo.
U kobiet po obustronnej owariektomii szczególnie ważna jest ocena wskazań do menopauzalnej terapii hormonalnej, jeżeli nie występują przeciwwskazania.
W przypadku przedwczesnej menopauzy chirurgicznej leczenie estrogenowe ma znaczenie nie tylko dla łagodzenia objawów, lecz również dla ochrony zdrowia kostnego i innych aspektów zdrowia.
Testosteron może być rozważany u wybranych kobiet z utrzymującym się HSDD, po ocenie innych przyczyn obniżonego pożądania.
Nie powinien być natomiast automatycznie dodawany do leczenia tylko dlatego, że usunięto jajniki.
Warto też rozróżnić usunięcie macicy od usunięcia jajników. Histerektomia z zachowaniem jajników nie oznacza automatycznie menopauzy chirurgicznej.
6. Czy istnieje niedobór testosteronu u kobiet?
To jedno z najbardziej kontrowersyjnych zagadnień.
U mężczyzn istnieją określone kryteria diagnostyczne hipogonadyzmu, obejmujące objawy kliniczne i odpowiednio potwierdzone niskie stężenia testosteronu.
U kobiet sytuacja wygląda inaczej.
Nie ustalono jednoznacznego progu testosteronu, poniżej którego można rozpoznać kliniczny zespół niedoboru androgenów.
Nie oznacza to, że androgeny są nieistotne. Oznacza natomiast, że zależność między stężeniem hormonu a objawami nie jest wystarczająco prosta, aby oprzeć rozpoznanie na jednym wyniku.
Objawy, które bywają przypisywane niskiemu testosteronowi
Najczęściej wymienia się obniżenie libido, zmęczenie, pogorszenie nastroju, problemy z koncentracją, spadek siły i trudności z budowaniem mięśni.
Problem polega na tym, że wszystkie te objawy mogą mieć wiele innych przyczyn.
Przewlekłe zmęczenie może wynikać z zaburzeń snu, niedokrwistości, chorób tarczycy, niedostatecznej podaży energii czy depresji.
Zmniejszenie pożądania seksualnego może być związane z bólem podczas współżycia, suchością pochwy, stresem, relacją partnerską, lekami lub zaburzeniami nastroju.
Z kolei pogorszenie sprawności fizycznej może wynikać z mniejszej aktywności, niewystarczającego treningu oporowego, niedostatecznej regeneracji lub chorób przewlekłych.
Dlatego objawy przypominające niedobór testosteronu nie są dowodem, że przyczyną jest właśnie testosteron.
7. Diagnostyka laboratoryjna – dlaczego oznaczanie testosteronu u kobiet jest trudne?
Oznaczanie testosteronu u kobiet stanowi większe wyzwanie analityczne niż u mężczyzn.
Powodem są znacznie niższe stężenia hormonu.
Wiele rutynowych metod laboratoryjnych opracowano pierwotnie z myślą o zakresie stężeń charakterystycznym dla mężczyzn.
Przy niskich wartościach ich dokładność może być ograniczona.
LC-MS/MS – metoda preferowana
Za metodę preferowaną w oznaczaniu testosteronu całkowitego u kobiet uznaje się chromatografię cieczową sprzężoną z tandemową spektrometrią mas, czyli LC-MS/MS.
Metoda ta umożliwia bardziej precyzyjne oznaczanie niskich stężeń testosteronu niż wiele rutynowych testów immunochemicznych.
Nie oznacza to, że każdy wynik wykonany inną metodą jest bezużyteczny. Należy jednak znać ograniczenia zastosowanej techniki, zwłaszcza gdy wynik ma wpływać na decyzje terapeutyczne.
Testosteron całkowity i wolny
Większość testosteronu krążącego we krwi jest związana z białkami transportującymi.
Najważniejsze z nich to SHBG oraz albumina.
Niewielka część testosteronu występuje w postaci wolnej.
Stężenie testosteronu wolnego może być pomocne w wybranych sytuacjach, jednak jego bezpośrednie oznaczanie jest technicznie trudne.
Popularne bezpośrednie testy immunochemiczne wolnego testosteronu mogą być niewiarygodne przy niskich stężeniach charakterystycznych dla kobiet.
W specjalistycznej diagnostyce wykorzystuje się metody referencyjne, takie jak dializa równowagowa, albo odpowiednio zwalidowane obliczenia uwzględniające testosteron całkowity, SHBG i albuminę.
Czy warto oznaczać DHEA-S?
DHEA-S jest produkowany głównie przez nadnercza.
Jego oznaczenie może być pomocne w diagnostyce nadmiernej aktywności androgenowej, zwłaszcza gdy podejrzewa się jej źródło nadnerczowe.
Nie jest jednak rutynowym badaniem pozwalającym rozpoznać „niedobór testosteronu” u kobiety po menopauzie.
Czy można rozpocząć terapię na podstawie wyniku?
Nie powinno się.
Wytyczne ISSWSH podkreślają, że stężenie testosteronu całkowitego nie służy do rozpoznawania HSDD.
Oznaczenie wykonuje się przede wszystkim po to, aby ocenić stan wyjściowy i monitorować bezpieczeństwo ewentualnego leczenia.
8. SHBG – dlaczego dostępność testosteronu może się zmieniać?
SHBG, czyli globulina wiążąca hormony płciowe, jest białkiem produkowanym przede wszystkim w wątrobie.
Wiąże testosteron i estradiol, wpływając na ilość hormonu pozostającego w postaci wolnej.
Stężenie SHBG może zmieniać się pod wpływem estrogenów, hormonów tarczycy, stanu metabolicznego, niektórych leków i innych czynników.
Doustne estrogeny a SHBG
Estrogeny podawane doustnie przechodzą przez wątrobę w ramach efektu pierwszego przejścia.
Mogą przez to zwiększać wątrobową produkcję SHBG.
Wzrost SHBG może prowadzić do zmniejszenia stężenia wolnego testosteronu.
Estrogeny podawane przezskórnie zwykle mają mniejszy wpływ na produkcję SHBG.
Dlatego u części kobiet stosujących doustną menopauzalną terapię hormonalną i zgłaszających obniżenie pożądania seksualnego lekarz może rozważyć zmianę drogi podania estrogenu.
Nie oznacza to jednak, że samo obniżenie SHBG zawsze poprawi libido ani że terapia przezskórna jest rozwiązaniem każdego problemu seksualnego.
Czy wysokie SHBG oznacza konieczność podawania testosteronu?
Nie.
Wysokie SHBG może być jednym z elementów interpretacji gospodarki hormonalnej, ale nie jest samodzielnym wskazaniem do leczenia testosteronem.
Podobnie nie należy dążyć do sztucznego obniżania SHBG bez uwzględnienia jego przyczyny i całego obrazu klinicznego.
9. Kiedy terapia testosteronem ma potwierdzone zastosowanie?
Najmocniejsze dowody naukowe dotyczą leczenia HSDD u kobiet po menopauzie.
HSDD to utrzymujące się lub nawracające obniżenie pożądania seksualnego, powodujące istotne cierpienie lub trudności, którego nie można lepiej wyjaśnić innymi czynnikami.
Nie każda kobieta o mniejszym libido ma HSDD.
Nie istnieje również jedna prawidłowa częstotliwość współżycia ani jeden poziom pożądania seksualnego odpowiedni dla wszystkich kobiet.
Co pokazują badania?
Metaanaliza badań randomizowanych opublikowana w The Lancet Diabetes & Endocrinology w 2019 roku wykazała, że terapia testosteronem może poprawiać niektóre aspekty funkcjonowania seksualnego kobiet po menopauzie.
Korzyści obejmowały między innymi pożądanie seksualne, pobudzenie, przyjemność i satysfakcję seksualną oraz zmniejszenie dyskomfortu związanego z obniżonym libido.
Średnia poprawa liczby satysfakcjonujących zdarzeń seksualnych wynosiła około jednego dodatkowego zdarzenia miesięcznie w porównaniu z placebo.
Jest to efekt statystycznie istotny, ale przeciętnie umiarkowany.
Nie oznacza to, że każda kobieta uzyska podobną poprawę.
A co z kobietami w perimenopauzie?
Dowody dotyczące stosowania testosteronu przed menopauzą są słabsze.
Niektóre wytyczne i stanowiska kliniczne dopuszczają indywidualne rozważanie terapii u wybranych kobiet w późnym okresie rozrodczym lub perimenopauzie, ale nie jest to tak dobrze udokumentowane jak leczenie HSDD po menopauzie.
Nie należy więc rozszerzać wskazań na wszystkie kobiety po czterdziestce.
10. Terapia przezskórna – żele i kremy
Terapia przezskórna polega na aplikacji preparatu na skórę, skąd testosteron przenika do krążenia ogólnoustrojowego.
Jest to preferowana droga podania w leczeniu HSDD, ponieważ pozwala stosować niewielkie ilości hormonu i monitorować uzyskiwane stężenia.
Dlaczego preparaty dla mężczyzn wymagają ostrożności?
W wielu krajach brakuje preparatów testosteronu zarejestrowanych specjalnie dla kobiet.
Lekarze mogą w określonych sytuacjach wykorzystywać produkty przeznaczone dla mężczyzn poza wskazaniami rejestracyjnymi.
Problem polega na tym, że męskie preparaty są zaprojektowane do dostarczania znacznie większych ilości testosteronu.
Precyzyjne odmierzanie bardzo małych porcji może być trudne, zwłaszcza w przypadku pomp i saszetek.
Dlatego samodzielne dzielenie dawek na podstawie internetowych instrukcji jest niebezpieczne.
Jak działa testosteron podany przez skórę?
Po aplikacji część substancji przenika przez warstwę rogową naskórka i kolejne warstwy skóry.
Następnie dostaje się do krążenia.
Szybkość wchłaniania zależy od formulacji, miejsca aplikacji, właściwości skóry oraz innych czynników.
Preparaty przezskórne nie mają identycznej biodostępności. Nie można więc bezpośrednio zamieniać miligramów zawartych w jednym żelu na miligramy innego preparatu.
Czy żel może zaszkodzić innym domownikom?
Tak. Testosteron może zostać przypadkowo przeniesiony przez kontakt skóry z miejscem aplikacji.
Szczególną ostrożność należy zachować w kontakcie z dziećmi, kobietami w ciąży i zwierzętami domowymi.
Dlatego konieczne jest przestrzeganie zasad aplikacji, higieny rąk, zabezpieczania miejsca podania i zaleceń producenta konkretnego preparatu.
11. Terapia miejscowa sromu i pochwy
Nie każda terapia nakładana miejscowo działa w ten sam sposób.
Żel testosteronowy aplikowany na skórę w leczeniu HSDD ma wywoływać działanie ogólnoustrojowe.
Natomiast preparaty stosowane dopochwowo lub na srom mogą być projektowane z myślą o oddziaływaniu przede wszystkim na lokalne tkanki.
Testosteron dopochwowy
Badano jego zastosowanie w leczeniu niektórych objawów zespołu moczowo-płciowego menopauzy, w tym suchości pochwy i bólu podczas współżycia.
Dotychczasowe badania są jednak niewielkie i niejednorodne.
Nie ma wystarczających dowodów, aby rutynowo rekomendować dopochwowy testosteron jako standardowe leczenie GSM.
W zależności od sytuacji klinicznej lepiej przebadanymi opcjami pozostają między innymi miejscowe estrogeny, dopochwowy prasteron i odpowiednie metody niehormonalne.
Czy miejscowe podanie oznacza brak działania ogólnoustrojowego?
Nie.
Stopień wchłaniania zależy od substancji, formulacji, dawki i stanu tkanek.
Dlatego nie można zakładać, że preparat dopochwowy lub stosowany na srom nie wpływa na stężenia hormonów we krwi.
12. Testosteron w zastrzykach – farmakokinetyka i ograniczenia
Testosteron może być podawany również w formie iniekcji, najczęściej jako ester testosteronu zawieszony w odpowiednim nośniku.
Estry testosteronu różnią się szybkością uwalniania i czasem działania.
Po podaniu domięśniowym lub podskórnym preparat tworzy depozyt, z którego substancja stopniowo przedostaje się do krążenia.
Dlaczego stężenia mogą się wahać?
W zależności od preparatu i schematu podawania po iniekcji może dochodzić do wzrostu stężenia testosteronu, a następnie jego stopniowego spadku.
W przypadku kobiet szczególnie istotne jest ryzyko przejściowego przekroczenia fizjologicznego zakresu stężeń.
Pojedynczy wynik laboratoryjny wykonany między iniekcjami może nie odzwierciedlać maksymalnego stężenia osiągniętego po podaniu.
Czy zastrzyki są skuteczniejsze niż żele?
Nie ma wystarczających dowodów, aby uznać iniekcje za lepszą metodę leczenia HSDD u kobiet.
Wytyczne nie zalecają rutynowego stosowania preparatów iniekcyjnych, które mogą prowadzić do ponadfizjologicznych stężeń testosteronu.
Podobne zastrzeżenia dotyczą implantów hormonalnych.
Implanty testosteronowe
Implanty umieszczane pod skórą mogą uwalniać testosteron przez dłuższy czas.
Ich istotnym ograniczeniem jest trudność szybkiego przerwania działania w razie wystąpienia działań niepożądanych lub nadmiernej ekspozycji androgenowej.
Nie są one preferowaną formą leczenia HSDD według międzynarodowych wytycznych.
13. Dawki terapeutyczne a dawki stosowane w kulturystyce
To jedno z zagadnień, które najlepiej pokazuje, dlaczego nie można oceniać działania testosteronu bez uwzględnienia dawki i sposobu podania.
Dawki w terapii medycznej
W badaniach klinicznych dotyczących HSDD wykorzystywano między innymi systemy przezskórne dostarczające około 300 mikrogramów testosteronu na dobę.
Jest to 0,3 mg hormonu dostarczanego ogólnoustrojowo.
W przypadku żeli ilość testosteronu zawarta w preparacie może być większa niż ilość, która rzeczywiście przedostaje się do krążenia.
Nie można więc bezpośrednio porównywać nominalnej zawartości testosteronu w żelu z ilością dostarczaną przez plaster.
A jakie dawki stosują kobiety w kulturystyce?
W sporcie sylwetkowym androgeny bywają stosowane w celu uzyskania silniejszego efektu anabolicznego, zwiększenia masy mięśniowej i poprawy wyglądu sylwetki.
Nie istnieje jednak jedna wiarygodnie ustalona „typowa dawka” testosteronu dla zawodniczek.
Dane pochodzą przede wszystkim z samoopisów, badań ankietowych i opisów przypadków. Dodatkowo część zawodniczek stosuje inne sterydy anaboliczno-androgenne, a nie sam testosteron.
W praktykach dopingowych opisywano schematy obejmujące wielomiligramowe ilości androgenów, niekiedy wielokrotnie przekraczające fizjologiczną ekspozycję kobiet. Nie można jednak przypisać jednej liczby całej grupie zawodniczek ani bezpośrednio porównywać miligramów różnych substancji.
Dla zobrazowania samej skali jednostek: 0,3 mg to 300 mikrogramów, natomiast 10 mg to 10 000 mikrogramów. Taka różnica arytmetyczna nie oznacza jednak, że preparat zawierający 10 mg wywoła dokładnie 33 razy silniejszy efekt biologiczny. O działaniu decydują również biodostępność, farmakokinetyka i właściwości substancji.
Dlaczego doping androgenowy jest szczególnie ryzykowny dla kobiet?
Nadmierna ekspozycja na androgeny może prowadzić do wirylizacji, czyli rozwoju cech androgenowych.
Do najważniejszych działań niepożądanych należą trądzik, hirsutyzm, łysienie androgenowe, zaburzenia miesiączkowania, zmiany głosu i powiększenie łechtaczki.
Część zmian może być nieodwracalna, szczególnie obniżenie głosu i powiększenie łechtaczki.
Długotrwałe stosowanie sterydów anaboliczno-androgennych może również niekorzystnie wpływać na profil lipidowy, układ sercowo-naczyniowy, płodność i zdrowie psychiczne.
Nie wszystkie te zagrożenia mają taką samą skalę przy fizjologicznej terapii testosteronem.
Porównywanie leczenia HSDD z dopingiem anabolicznym bez uwzględnienia dawki, ekspozycji i celu stosowania prowadzi do błędnych wniosków.
14. DHEA – prekursor androgenów i estrogenów
DHEA, czyli dehydroepiandrosteron, jest hormonem steroidowym produkowanym przede wszystkim przez nadnercza.
Jego znaczenie wynika głównie z możliwości przekształcania w bardziej aktywne androgeny i estrogeny.
Stężenie DHEA-S osiąga wysokie wartości w młodej dorosłości, a następnie zazwyczaj obniża się wraz z wiekiem.
Spadek ten bywa przedstawiany w reklamach suplementów jako dowód konieczności uzupełniania DHEA.
Nie jest to jednak uzasadniony wniosek.
Doustne DHEA
Doustna suplementacja DHEA była badana w kontekście libido, samopoczucia, funkcji poznawczych, składu ciała i starzenia się.
Wyniki są niejednoznaczne.
Nie ma wystarczających dowodów, aby zalecać rutynowe stosowanie doustnego DHEA u zdrowych kobiet po menopauzie w celu poprawy energii, pamięci, masy mięśniowej czy jakości życia.
DHEA może zwiększać ekspozycję na androgeny i powodować działania niepożądane, takie jak trądzik i nadmierne owłosienie.
Prasteron dopochwowy
Inną sytuacją jest stosowanie prasteronu, czyli DHEA, w formie dopochwowej.
W Unii Europejskiej zarejestrowany jest preparat Intrarosa zawierający 6,5 mg prasteronu.
Stosuje się go w leczeniu umiarkowanych i ciężkich objawów atrofii sromu i pochwy po menopauzie.
Działanie wiąże się z lokalnymi przemianami DHEA w aktywne hormony w tkankach.
Nie jest to jednak terapia równoważna ogólnoustrojowemu podawaniu testosteronu.
Prasteron ma własne wskazania, przeciwwskazania i zasady stosowania.
Czy DHEA jest bezpieczniejsze od testosteronu?
Nie można tego stwierdzić w sposób ogólny.
DHEA jest prekursorem hormonów, ale jego podawanie może prowadzić do zwiększenia aktywności androgenowej i estrogenowej.
Bezpieczeństwo zależy od dawki, drogi podania, wskazania, stanu zdrowia i czasu stosowania.
Szczególnej ostrożności wymagają choroby hormonozależne.
15. PCOS i hiperandrogenizm – kiedy problemem jest nadmiar testosteronu
W dyskusji o testosteronie u kobiet nie można pominąć zespołu policystycznych jajników, czyli PCOS.
Jest to jedno z najczęstszych zaburzeń endokrynologicznych u kobiet w wieku rozrodczym.
U wielu kobiet z PCOS występuje hiperandrogenizm, czyli nadmierna aktywność androgenów.
Może mieć charakter biochemiczny, kliniczny lub oba jednocześnie.
Objawy hiperandrogenizmu
Do najczęstszych należą hirsutyzm, trądzik i łysienie androgenowe.
PCOS może również wiązać się z zaburzeniami owulacji, nieregularnymi miesiączkami, problemami z płodnością i zaburzeniami metabolicznymi.
Nie każda kobieta z PCOS ma jednak podwyższony testosteron całkowity.
Znaczenie może mieć także stężenie wolnego testosteronu, SHBG i lokalna aktywność androgenowa.
PCOS a insulinooporność
Insulinooporność i hiperinsulinemia mogą nasilać produkcję androgenów przez jajniki.
Insulina może również zmniejszać wątrobową produkcję SHBG, zwiększając udział wolnego testosteronu.
Powstaje w ten sposób mechanizm, w którym zaburzenia metaboliczne i hormonalne wzajemnie na siebie oddziałują.
Nie oznacza to jednak, że każda kobieta z PCOS ma insulinooporność ani że PCOS można sprowadzić wyłącznie do problemu masy ciała.
Jak diagnozuje się hiperandrogenizm?
W diagnostyce uwzględnia się objawy kliniczne i odpowiednio dobrane badania laboratoryjne.
Znaczenie mają między innymi testosteron całkowity oznaczany wiarygodną metodą, ocena wolnego testosteronu oraz w określonych sytuacjach androstendion i DHEA-S.
Należy również wykluczyć inne przyczyny nadmiaru androgenów.
Szczególnej uwagi wymagają szybko narastające objawy wirylizacji lub bardzo wysokie stężenia androgenów, ponieważ mogą wskazywać na inne choroby niż PCOS.
Czy PCOS znika po menopauzie?
Nie należy zakładać, że wszystkie konsekwencje PCOS ustępują wraz z ostatnią miesiączką.
Z wiekiem obraz hormonalny może się zmieniać, ale niektóre objawy hiperandrogenizmu i zaburzenia metaboliczne mogą utrzymywać się również po menopauzie.
W tej grupie kobiet szczególnie ważna pozostaje ocena ryzyka metabolicznego i sercowo-naczyniowego.
16. Testosteron a mięśnie, siła i skład ciała
Testosteron jest hormonem anabolicznym, ale fizjologiczna terapia testosteronem u kobiet nie jest tym samym co stosowanie androgenów w celu zwiększenia masy mięśniowej.
Badania kliniczne nie wykazały przekonujących korzyści standardowej terapii testosteronem w zakresie zwiększania masy mięśniowej, siły, gęstości kości czy redukcji tkanki tłuszczowej u kobiet po menopauzie.
Nie oznacza to, że androgeny nie uczestniczą w regulacji tych procesów.
Oznacza natomiast, że podawanie testosteronu w dawkach utrzymujących fizjologiczne stężenia nie jest potwierdzoną metodą poprawy tych parametrów.
Co rzeczywiście pomaga zachować mięśnie po czterdziestce?
Najlepiej udokumentowane znaczenie ma progresywny trening oporowy.
Regularne ćwiczenia z odpowiednio dobranym obciążeniem pomagają utrzymywać i rozwijać siłę oraz masę mięśniową.
Znaczenie mają również odpowiednia podaż białka i energii, sen, regeneracja oraz leczenie chorób wpływających na sprawność.
U kobiet w okresie menopauzy warto dodatkowo uwzględniać zmiany związane z estrogenami, jakością snu, dystrybucją tkanki tłuszczowej i ogólnym poziomem aktywności.
Nie ma podstaw, aby zastępować trening siłowy terapią testosteronem ani zalecać testosteron wyłącznie w celu poprawy sylwetki.
17. Bezpieczeństwo terapii testosteronem
Bezpieczeństwo zależy od dawki, drogi podania, uzyskiwanych stężeń, czasu stosowania i indywidualnych czynników ryzyka.
W badaniach nad fizjologicznymi dawkami przezskórnego testosteronu najczęściej obserwowane działania niepożądane miały charakter androgenowy.
Należały do nich przede wszystkim trądzik i zwiększone owłosienie.
Poważniejsze objawy wirylizacji są mniej typowe przy prawidłowej ekspozycji, ale ryzyko rośnie wraz z nadmiernymi stężeniami.
Układ sercowo-naczyniowy
Doustny testosteron może niekorzystnie wpływać na profil lipidowy, obniżając HDL i zwiększając LDL.
Dlatego nie jest zalecany jako standardowa droga podania w leczeniu HSDD.
Przezskórny testosteron stosowany w dawkach fizjologicznych nie wykazywał w krótkoterminowych badaniach podobnego niekorzystnego wpływu na lipidy.
Dane dotyczące ryzyka zawału serca, udaru i długoterminowych powikłań sercowo-naczyniowych są jednak niewystarczające.
Wiele badań wykluczało kobiety z wysokim ryzykiem sercowo-naczyniowym.
Zdrowie piersi
Krótkoterminowe badania nad przezskórnym testosteronem nie wykazały jednoznacznego wzrostu ryzyka raka piersi.
Nie oznacza to jednak potwierdzonego bezpieczeństwa długoterminowego.
Kobiety z przebytym hormonozależnym rakiem piersi były zwykle wykluczane z badań klinicznych.
Dlatego stosowanie testosteronu w tej grupie wymaga szczególnej ostrożności i specjalistycznej oceny.
Testosteron nie jest metodą profilaktyki raka piersi.
Czy terapia może trwać wiele lat?
Dane o bezpieczeństwie wieloletniego stosowania są ograniczone.
Nie można więc zakładać, że brak poważnych działań niepożądanych w badaniach krótkoterminowych oznacza pełne bezpieczeństwo po pięciu, dziesięciu czy piętnastu latach.
18. Jak monitoruje się terapię testosteronem?
Jeżeli lekarz uzna, że terapia jest wskazana, leczenie powinno obejmować ocenę wyjściową i regularne monitorowanie.
Przed rozpoczęciem terapii istotne są wywiad zdrowotny, ocena funkcji seksualnych, stosowanych leków i możliwych przeciwwskazań.
Wytyczne ISSWSH zalecają oznaczenie testosteronu całkowitego i SHBG przed rozpoczęciem leczenia.
W zależności od sytuacji klinicznej uwzględnia się również lipidogram i ocenę funkcji wątroby.
Po rozpoczęciu terapii kontroluje się stężenie testosteronu, skuteczność leczenia i ewentualne objawy nadmiaru androgenów.
Pierwsza kontrola stężenia testosteronu jest zwykle zalecana po około 3–6 tygodniach, a następnie okresowo, zależnie od stabilności leczenia i zastosowanego preparatu.
Kiedy należy zakończyć terapię?
Jeżeli po około sześciu miesiącach odpowiednio prowadzonego leczenia nie uzyskano istotnej poprawy, zaleca się jego zakończenie.
Nie należy w takiej sytuacji automatycznie zwiększać dawki ponad zakres fizjologiczny.
Brak skuteczności może oznaczać, że testosteron nie jest odpowiednim rozwiązaniem dla danej kobiety.
19. Najczęstsze mity dotyczące testosteronu u kobiet
Mit: Każda kobieta po menopauzie ma niedobór testosteronu.
Nie. Stężenia androgenów zmieniają się wraz z wiekiem, ale nie istnieje uniwersalny próg pozwalający rozpoznać niedobór testosteronu u kobiet.
Mit: Niski testosteron zawsze oznacza niskie libido.
Nie. Pożądanie seksualne zależy od wielu czynników biologicznych, psychologicznych i społecznych.
Mit: Testosteron poprawia pamięć i usuwa mgłę mózgową.
Nie ma wystarczających dowodów, aby zalecać go w tym celu.
Mit: Testosteron pomaga każdej kobiecie budować mięśnie.
Nie. Fizjologiczna terapia testosteronem nie wykazała przekonujących korzyści w zakresie zwiększania masy mięśniowej i siły.
Mit: Zastrzyki są skuteczniejsze od żeli.
Nie ma podstaw do takiego twierdzenia w leczeniu HSDD. Iniekcje mogą dodatkowo utrudniać kontrolowanie stężeń.
Mit: Hormony bioidentyczne są zawsze bezpieczniejsze.
Nie. Bezpieczeństwo zależy od konkretnego produktu, dawki, jakości formulacji i sposobu stosowania, a nie od samego określenia „bioidentyczny”.
Mit: DHEA jest naturalne, więc nie może zaszkodzić.
Nie. DHEA jest prekursorem aktywnych hormonów i może powodować działania niepożądane.
Mit: Testosteron jest niebezpieczny dla każdej kobiety.
Również nie. W określonych wskazaniach i przy odpowiednim monitorowaniu terapia może przynosić korzyści, choć dane dotyczące długoterminowego bezpieczeństwa pozostają ograniczone.
20. O co zapytać lekarza przed rozpoczęciem terapii testosteronem?
Przed podjęciem decyzji warto omówić nie tylko sam wynik hormonalny, lecz także cel leczenia, możliwe korzyści i ograniczenia.
Pomocne mogą być następujące pytania:
- Jakie konkretne wskazanie medyczne uzasadnia zastosowanie testosteronu w moim przypadku?
- Czy moje objawy mogą mieć inne przyczyny?
- Czy moja obecna menopauzalna terapia hormonalna może wpływać na SHBG i dostępność testosteronu?
- Jaki preparat i droga podania mają najlepsze uzasadnienie?
- Czy proponowane leczenie jest zgodne z aktualnymi wytycznymi?
- Jakie badania należy wykonać przed rozpoczęciem terapii?
- Jak będziemy monitorować stężenia testosteronu i działania niepożądane?
- Po jakim czasie ocenimy skuteczność i kiedy zakończymy leczenie, jeżeli nie przyniesie korzyści?
Podsumowanie
Testosteron jest ważnym hormonem kobiecego organizmu. Uczestniczy w regulacji funkcji seksualnych, metabolizmu i działania wielu tkanek.
Jego stężenie zmienia się wraz z wiekiem, ale nie oznacza to, że każda kobieta po czterdziestce lub po menopauzie wymaga suplementacji.
Najlepiej udokumentowanym wskazaniem do ogólnoustrojowej terapii testosteronem pozostaje HSDD u kobiet po menopauzie.
Nie ma natomiast wystarczających dowodów, aby zalecać testosteron jako uniwersalną terapię zmęczenia, zaburzeń koncentracji, utraty mięśni, przyrostu tkanki tłuszczowej czy starzenia się.
Istotne znaczenie mają dawka i droga podania. Fizjologiczna terapia przezskórna nie jest równoważna stosowaniu wysokich dawek androgenów w sporcie.
DHEA również nie powinno być traktowane jako uniwersalny sposób na uzupełnienie hormonów, choć dopochwowy prasteron ma określone zastosowanie medyczne.
Warto pamiętać także o drugiej stronie gospodarki androgenowej. U kobiet z PCOS i innymi postaciami hiperandrogenizmu problemem może być nadmierna aktywność androgenów, a nie ich niedobór.
Celem opieki hormonalnej nie powinno być uzyskanie jak najwyższego poziomu testosteronu, lecz poprawa zdrowia i jakości życia na podstawie właściwego rozpoznania, aktualnych dowodów naukowych oraz indywidualnej oceny korzyści i ryzyka.
📚 Chcesz przeczytać więcej tego typu artykułów? Dołącz do mojej Biblioteki Wiedzy Premium, w której dzielę się pogłębionymi artykułami o zdrowiu, hormonach, treningu i odżywianiu, opartymi na aktualnych badaniach naukowych. Za 29 zł miesięcznie zyskujesz dostęp do eksperckiej wiedzy, która pomaga lepiej rozumieć swoje ciało i świadomie dbać o zdrowie.
👉 Dołącz do Biblioteki Wiedzy Premium: https://www.naffy.io/kamila-gorecka-kirwiel/biblioteka
Bibliografia
Poniżej najważniejsze publikacje i dokumenty, na których oparto artykuł. Podstawą edukacyjną był również materiał The GGS Menopause & Testosterone Cheat Sheet przygotowany przez Girls Gone Strong.
1. Davis SR, Baber R, Panay N, et al. Global Consensus Position Statement on the Use of Testosterone Therapy for Women. Journal of Clinical Endocrinology & Metabolism. 2019;104(10):4660–4666.
2. Parish SJ, Simon JA, Davis SR, et al. International Society for the Study of Women’s Sexual Health Clinical Practice Guideline for the Use of Systemic Testosterone for Hypoactive Sexual Desire Disorder in Women. Journal of Sexual Medicine. 2021;18(5):849–867.
3. Islam RM, Bell RJ, Green S, Page MJ, Davis SR. Safety and efficacy of testosterone for women: a systematic review and meta-analysis of randomised controlled trial data. Lancet Diabetes & Endocrinology. 2019;7(10):754–766.
4. Davis SR, Wahlin-Jacobsen S. Testosterone in women—the clinical significance. Lancet Diabetes & Endocrinology. 2015;3(12):980–992.
5. British Menopause Society. Testosterone Replacement in Menopause. Tool for Clinicians, 2022.
6. Johansen N, Lindén Hirschberg A, Moen MH. The role of testosterone in menopausal hormone treatment. What is the evidence? Acta Obstetricia et Gynecologica Scandinavica. 2020;99(8):966–969.
7. Davis SR, Taylor S, Hemachandra C, et al. The 2023 Practitioner’s Toolkit for Managing Menopause. Climacteric. 2023;26(6):517–536.
8. Braunstein GD, Reitz RE, Buch A, Schnell D, Caulfield MP. Testosterone reference ranges in normally cycling healthy premenopausal women. Journal of Sexual Medicine. 2011;8(10):2924–2934.
9. French D, Drees J, Stone JA, Holmes DT, van der Gugten JG. Comparison of four clinically validated testosterone LC-MS/MS assays: Harmonization is an attainable goal. Clinical Mass Spectrometry. 2019;11:12–20.
10. Scott A, Newson L. Should we be prescribing testosterone to perimenopausal and menopausal women? British Journal of General Practice. 2020;70(693):203–204.
11. Marko KI, Simon JA. Androgen therapy for women after menopause. Best Practice & Research Clinical Endocrinology & Metabolism. 2021;35(6):101592.
12. European Medicines Agency. Intrarosa (prasterone) – European Public Assessment Report.
13. Teede HJ, Tay CT, Laven JJE, et al. Recommendations from the 2023 International Evidence-based Guideline for the Assessment and Management of Polycystic Ovary Syndrome. Human Reproduction. 2023;38(9):1655–1679.
14. Korse CM, Bonfrer JMG, van Beurden M, Verheijen RHM, Rookus MA. Estradiol and testosterone levels are lower after oophorectomy than after natural menopause. Tumour Biology. 2009;30(1):37–42.
15. Britton RC, Beamish NF. The impact of testosterone therapy on cardiovascular risk among postmenopausal women. Journal of the Endocrine Society. 2023;8(1):bvad132.
Artykuł ma charakter edukacyjny i nie stanowi indywidualnej porady medycznej ani instrukcji stosowania hormonów lub środków anabolicznych.
